ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰ (Punjab da Sabhyachar) ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਵਿਰਸਾ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਜੀਵਨ ਚਰਿੱਤਰ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਇਸਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ, ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਕਲਾਤਮਕ ਪੱਖਾਂ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰਪੂਰਵਕ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।
ਇਹ ਅਧਿਐਨ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਸ੍ਰੋਤਾਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ‘ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ।
ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰ: ਇੱਕ ਵਿਸਥਾਰਤ ਅਧਿਐਨ
I. ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ
ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਸਮਾਜ ਦਾ ਸਮੁੱਚਾ ਵਿਰਸਾ ਹੈ ਜੋ ਹਰ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ-ਵਡੇਰਿਆਂ ਤੋਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਪੀੜ੍ਹੀ ਇਸ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਯੋਗਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਗਲੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਹ ਇੱਕ ਦਰਿਆ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਜੋ ਲਗਾਤਾਰ ਚੌੜਾ ਅਤੇ ਡੂੰਘਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਇਹ ਵਹਿਣ ਰੁਕ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਖੜ੍ਹੇ ਪਾਣੀ ਵਾਂਗ ਸੜ੍ਹਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਮੁੱਖ ਤੱਤ:
- ਸਮਾਜਿਕ ਰਹੁ-ਰੀਤਾਂ: ਮਰਨ-ਜਨਮ, ਵਿਵਾਹ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰਸਮਾਂ।
- ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਕਲਾ: ਬੋਲੀ, ਸਾਹਿਤ, ਕੋਮਲ ਕਲਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ।
- ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਅਤੇ ਰੁਚੀਆਂ: ਧਾਰਮਿਕ ਰੁਚੀਆਂ, ਜੀਵਨ ਪੰਧ ਨੂੰ ਸੁਖਾਲਾ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼।
- ਪਦਾਰਥਕ ਜੀਵਨ: ਪਹਿਰਾਵਾ, ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਦੇ ਤਰੀਕੇ, ਉਤਪਾਦਨ ਦੇ ਸਾਧਨ ਅਤੇ ਦੌਲਤ-ਜਾਇਦਾਦ।
- ਪਾਤਰਗਤ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ: ਚਿਹਨ-ਚੱਕਰ, ਕੱਦ-ਕਾਠ, ਸੁਭਾਅ, ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਮਿਥਿਹਾਸ।
II. ਇਤਿਹਾਸਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸੁਭਾਅ
ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਉੱਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਦਾ ਡੂੰਘਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਧੀਰਜ ਅਤੇ ਹਿੰਮਤ ਨਾਲ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਜਾਇਦਾਦ ਲੁੱਟਣ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਪੰਜਾਬੀ ਸੁਭਾਅ ਵਿੱਚ “ਕਮਾਓ ਤੇ ਖਾਓ” ਦਾ ਰਵਾਇਤ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਇਆ। ਇੱਕ ਕਹਾਵਤ ਹੈ:
‘ਖਾਧਾ ਪੀਤਾ ਲਾਹੇ ਦਾ ਤੇ ਰਹਿੰਦਾ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹੇ ਦਾ’।
ਸਿਕੰਦਰ ਤੋਂ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਤੱਕ, ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸਾਹਿਤ, ਭਾਸ਼ਾ, ਲਿਬਾਸ ਅਤੇ ਪੂਜਾ-ਪਾਠ ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤਾ। ਪੰਜਾਬੀ ਨਵੇਂ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅਪਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਰੰਗ ਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
III. ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸਰੀਰਕ ਅਤੇ ਸੁਭਾਵਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ
ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕ ਮਿਹਨਤੀ, ਉੱਚੇ ਕੱਦ-ਕਾਠ ਦੇ ਅਤੇ ਤਿੱਖੇ ਨੈਣ-ਨਕਸ਼ਾਂ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਸਲੀ ਵਿਰਸੇ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹੈ।
ਸੁਭਾਵ ਪੱਖੋਂ, ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦਾ ਸੁਭਾਅ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਅਤੇ ਖੁਦਮੁਖਤਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਖਰਵਾਪਨ:
ਸਦੀਆਂ ਦੀਆਂ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਕਾਰਨ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ਖਰਵਾਪਨ ਹੈ। ਰਾਜ-ਦਰਬਾਰਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨਾ ਰਹਿਣ ਕਾਰਨ ਇਸ ਵਿੱਚ ਆਦਬ-ਅਦਾਬ ਘੱਟ ਹੈ। ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਿਰਛਲ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਲਖਾਇਕ ਹੈ।
IV. ਕਿਰਸਾਨੀ (Agrarian) ਪਿਛੋਕੜ ਅਤੇ ਵਿਹਲ
ਪੰਜਾਬ ਇੱਕ ਕਿਰਸਾਨੀ ਦੇਸ਼ ਹੈ। ਮਿਹਨਤੀ ਕਿਸਾਨ ਇਸਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਦੀ ਰੀੜ੍ਹ ਦੀ ਹੱਡੀ ਹਨ। ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜ਼ਮੀਨਦਾਰੀ ਬੰਧਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਬੱਝਣਾ ਪਿਆ, ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਿਆ-ਦਿਲੀ ਹੈ।
ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਹਲ (leisure) ਦੇ ਕਾਰਨ ਮਨੋਰੰਜਨ ਅਤੇ ਖੇਡਾਂ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੋਇਆ।
ਮਨੋਰੰਜਨ ਦੇ ਸਾਧਨ:
- ਪਿੰਡਾਂ ਦੀਆਂ ਜੰਝਾਂ ਦੀ ਰੌਣਕ।
- ਮੇਲੇ ਅਤੇ ਤਿਉਹਾਰ।
- ਬੋਹੜਾਂ, ਛਾਵਾਂ, ਹੱਟੀਆਂ ਤੇ ਖੇਡਾਂ (cards, ਸੂਏ-ਬਾਹੀਆਂ ਆਦਿ)।
V. ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਕਲਾ: ਗਿੱਧਾ (ਲੋਕ ਨਾਚ)
ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਲੋਕ-ਨਾਚ ਗਿੱਧਾ ਖੁਸ਼ੀ ਅਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਇਹ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀਆਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਤੋਂ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਮਨੋਰੰਜਨ ਤੱਕ ਆ ਗਿਆ।
ਗਿੱਧਾ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਅਤੇ ਸਮਾਜਕ ਦੋਹਾਂ ਮੌਕਿਆਂ ਲਈ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਵਿਆਹ-ਸ਼ਾਦੀ ਅਤੇ ਮੇਲਿਆਂ ਵਿੱਚ।
ਮੁੱਖ ਬਿੰਦੂ:
- ਨਿਰਤਕਾਰੀ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਰਾਮਾਇਣ ਤੇ ਮਹਾਂਭਾਰਤ ਤੋਂ।
- ਗਿੱਧਾ ਇਸਤਰੀ-ਪੁਰਸ਼ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਨਾਚ।
- ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਰਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਰੋਟੀ-ਟੁੱਕ ਖਾ ਕੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਆਕਾਸ਼ ਹੇਠ ਨੱਚਣਾ।
VI. ਆਧੁਨਿਕ ਪਰਿਵਰਤਨ
ਮਸ਼ੀਨਰੀ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰੀਕਰਨ ਕਾਰਨ ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਬਦਲਾਅ ਆਇਆ।
ਮੁੱਖ ਬਦਲਾਅ:
- ਟ੍ਰੈਕਟਰ, ਟਿਊਬਵੈੱਲ ਆਦਿ ਨੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਅਤੇ ਸੁਹਜ-ਸੁਆਦ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ।
- ਮਨੋਰੰਜਨ ਵਿੱਚ ਸਿਨੇਮਾ ਨੇ ਰਵਾਇਤੀ ਖੇਡਾਂ ਨੂੰ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ।
- ਸ਼ਹਿਰੀਕਰਨ ਨਾਲ ਪੇਂਡੂ ਲੋਕ ਸ਼ਹਿਰ ਵੱਲ ਆ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਵਾਂ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਪਣਾਉਂਦੇ ਹਨ।
VII. ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਤਾਸੀਰ ਅਤੇ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ
ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਨਰੋਆ ਅਤੇ ਵੱਖਰਾ ਰੰਗ ਹੈ। ਇਹ ਫਿਨਿਕਸ ਪੰਛੀ ਵਾਂਗ ਹਰ ਵਾਰੀ ਰਾਖ ਵਿੱਚੋਂ ਉੱਠਦਾ ਹੈ।
ਭਾਵੇਂ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰੀ ਛਾਂਗਿਆ ਗਿਆ, ਪਰ ਇਸਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਅਸਰ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਫਰਕ ਨਹੀਂ ਪਿਆ।
ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਮੁੱਖ ਪੱਖ:
- ਭੂਗੋਲਿਕ ਸਥਿਤੀ, ਮਿਥਿਹਾਸਕ ਵਿਰਸਾ, ਇਤਿਹਾਸ।
- ਪਿੰਡ, ਖੇਡਾਂ, ਲੋਕ-ਗੀਤ, ਉਤਪਾਦਨ ਦੇ ਸਾਧਨ।
- ਰਿਸ਼ਤੇ, ਨਾਟਕ-ਚੇਟਕ, ਨਾਚ, ਧਾਰਮਿਕ-ਸਥਾਨ।
- ਰਹੁ-ਰੀਤਾਂ, ਮਨ-ਪਰਚਾਵੇ, ਵਿਆਹ-ਸ਼ਾਦੀਆਂ ਦੀਆਂ ਰਸਮਾਂ, ਪੰਚਾਇਤਾਂ।
