ਪ੍ਰੋ. ਈਸ਼ਵਰ ਚੰਦਰ ਨੰਦਾ ਦਾ ਇਕਾਂਗੀ ‘ਸੁਹਾਗ’: ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟਕ ਦੀ ਨੀਂਹ ਅਤੇ ਅਨਜੋੜ ਵਿਆਹ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ
ਇਕਾਂਗੀ ‘ਸੁਹਾਗ’ ਦੇ ਮੁੱਖ ਨੁਕਤੇ (Key Plot Points)
- ਪਾਤਰਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ: ਕਹਾਣੀ ਹੁਸ਼ਿਆਰ ਚੰਦ (ਗਰੀਬ, ਕਰਜ਼ਾਈ ਪਿਤਾ), ਕੌਰਾਂ (ਬੇਵੱਸ ਮਾਂ), ਮੇਲੋ (ਮੁਟਿਆਰ ਧੀ), ਅਤੇ ਲਾਜੋ (ਛੋਟੀ ਬੱਚੀ) ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮਦੀ ਹੈ, ਜੋ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਪੇਂਡੂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਮਾਜ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
- ਆਰਥਿਕ ਮਜਬੂਰੀ ਅਤੇ ਕਰਜ਼ਾ: ਹੁਸ਼ਿਆਰ ਚੰਦ, ਘਰ ਦੀ ਅਤਿ ਗਰੀਬੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹੂਕਾਰਾਂ ਦੇ ਕਰਜ਼ੇ ਤੋਂ ਤੰਗ ਆ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਮੁਟਿਆਰ ਧੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਕਰਨ ਲਈ ਆਰਥਿਕ ਲਾਭ ਦਾ ਰਸਤਾ ਚੁਣਦਾ ਹੈ।
- ਅਨਜੋੜ ਵਿਆਹ ਦਾ ਫੈਸਲਾ: ਹੁਸ਼ਿਆਰ ਚੰਦ ਪੈਸੇ ਲੈ ਕੇ ਮੇਲੋ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਇੱਕ ਬੁੱਢੇ, ਦੁਹਾਜੂ ਅਤੇ ਪੁੱਤਾਂ-ਪੋਤਰਿਆਂ ਵਾਲੇ ਆਦਮੀ ਨਾਲ ਤੈਅ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
- ਕੌਰਾਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਅਤੇ ਹਾਰ: ਮਾਂ ਕੌਰਾਂ ਇਸ ਅਨਜੋੜ ਰਿਸ਼ਤੇ ਦਾ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਹੁਸ਼ਿਆਰ ਚੰਦ ਉਸਨੂੰ ਪੈਸਿਆਂ ਦੀ ਥੈਲੀ ਵਿਖਾ ਕੇ
ਚੁੱਪ ਕਰਵਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਵਿਰੋਧ ਗਰੀਬੀ ਅਤੇ ਪਤੀ ਦੇ ਹੱਠ ਅੱਗੇ ਹਾਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਔਰਤ ਦੀ ਬੇਵਸੀ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।- ਮੇਲੋ ਦੀ ਬਗਾਵਤ: ਮੁਟਿਆਰ ਧੀ ਮੇਲੋ ਇਸ ਜ਼ੁਲਮ ਨੂੰ ਸਹਿਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਆਤਮ-ਸਨਮਾਨ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਲਈ, ਵਿਆਹ ਦੇ ਦਿਨ ਘਰੋਂ ਚੁੱਪ-ਚਾਪ ਭੱਜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਜ਼ੁਲਮ ਵਿਰੁੱਧ ਉਸਦੀ ਬਗਾਵਤ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ।
- ਦੁਖਾਂਤ ਦਾ ਸਿਖਰ (Climax): ਮੇਲੋ ਦੇ ਭੱਜ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਹੁਸ਼ਿਆਰ ਚੰਦ ਦਾ ਲਾਲਚ ਹਾਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਵਿਆਹ ਤੋੜਨ ਜਾਂ ਪੈਸੇ ਵਾਪਸ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਆਪਣੇ ਸਵਾਰਥੀ ਮਤਲਬ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ, ਗੁੱਡੀਆਂ-ਪਟੋਲੇ ਖੇਡਦੀ ਛੋਟੀ ਧੀ ਲਾਜੋ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਚੁੱਕ ਕੇ ਬੁੱਢੇ ਵਰ ਨਾਲ ਲਾਵਾਂ ਦੇਣ ਲਈ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
- ਸਮਾਜ ਸੁਧਾਰਕ ਸੰਦੇਸ਼: ਇਕਾਂਗੀ ਦਾ ਦੁਖਦਾਈ ਅੰਤ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਅਨਜੋੜ ਵਿਆਹ, ਧੀ ਵੇਚਣ ਅਤੇ ਬਾਲ ਵਿਆਹ ਵਰਗੀਆਂ ਸਮਾਜਿਕ ਕੁਰੀਤੀਆਂ ਦੀ ਭਿਆਨਕਤਾ ਬਾਰੇ ਸੋਚਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰੋ. ਈਸ਼ਵਰ ਚੰਦਰ ਨੰਦਾ (1892-1966) ਨੂੰ ਆਧੁਨਿਕ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟਕ ਦਾ ਮੋਢੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1913 ਈ. ਵਿੱਚ, ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਨੋਰਾਹ ਰਿਚਰਡਜ਼ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਹੇਠ, ‘ਸੁਹਾਗ’ (ਜਿਸਦਾ ਮੂਲ ਨਾਮ ‘ਦੁਲਹਨ’ ਸੀ) ਇਕਾਂਗੀ ਲਿਖਿਆ। ਇਹ ਰਚਨਾ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮਹੱਤਵ ਰੱਖਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਪੱਛਮੀ ਨਾਟਕੀ ਵਿਧੀਆਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਯਥਾਰਥਵਾਦੀ ਨਾਟਕ ਦੀ ਰਚਨਾ ਆਰੰਭ ਕੀਤੀ। ‘ਸੁਹਾਗ’ ਇੱਕ ਸਮਾਜ ਸੁਧਾਰਕ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਸ਼ਾ ਗਰੀਬੀ ਅਤੇ ਕਰਜ਼ੇ ਕਾਰਨ ਧੀਆਂ ਦੇ ਅਨਜੋੜ ਅਤੇ ਜਬਰੀ ਵਿਆਹ ਦੀ ਗੰਭੀਰ ਸਮਾਜਿਕ ਬੁਰਾਈ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਨਾ ਸੀ।
‘ਸੁਹਾਗ’ ਇਕਾਂਗੀ ਦਾ ਕਥਾਨਕ ਅਤੇ ਪਾਤਰ ਚਿਤਰਨ
ਇਸ ਇਕਾਂਗੀ ਦਾ ਪਲਾਟ ਪੇਂਡੂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਯਥਾਰਥਕ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਮੇਂ,ਸਥਾਨ ਤੇ ਕਾਰਜ ਦੀ ਏਕਤਾ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਸਾਰੀ ਘਟਨਾ ਹੁਸ਼ਿਆਰ ਚੰਦ ਦੇ ਘਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਵਾਪਰਦੀ ਹੈ।
ਮੁੱਖ ਪਾਤਰ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੁਭਾਅ:
- ਹੁਸ਼ਿਆਰ ਚੰਦ: ਇਕਾਂਗੀ ਦਾ ਮੁੱਖ ਪਾਤਰ, ਜੋ ਪੈਸੇ ਦੀ ਤੰਗੀ ਅਤੇ ਕਰਜ਼ੇ ਦੇ ਬੋਝ ਹੇਠਾਂ ਇੰਨਾ ਦੱਬਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਮਨੁੱਖੀ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਕਿਰਦਾਰ ਇੱਕ ਲਾਲਚੀ, ਢੀਠ ਅਤੇ ਵਾਤਸਲ ਪਿਆਰ ਤੋਂ ਸੱਖਣੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣਾ ਮਤਲਬ ਸਿੱਧ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
- ਕੌਰਾਂ: ਹੁਸ਼ਿਆਰ ਚੰਦ ਦੀ ਪਤਨੀ। ਉਹ ਰਵਾਇਤੀ ਪੇਂਡੂ ਔਰਤ ਹੈ, ਜੋ ਕੁੜੀਆਂ ਨੂੰ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਵਿਆਹੁਣ ਦੀ ਪੱਖੀ ਹੈ। ਉਹ ਵਾਤਸਲ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ, ਪਰ ਪਤੀ ਦੇ ਹੱਠ ਅਤੇ ਘਰ ਦੀ ਗਰੀਬੀ ਕਾਰਨ ਬਿਲਕੁਲ ਬੇਵੱਸ ਹੈ। ਉਹ ਲੋਕ-ਲਾਜ ਅਤੇ ਨਮੋਸ਼ੀ ਤੋਂ ਡਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ।
- ਮੇਲੋ: ਹੁਸ਼ਿਆਰ ਚੰਦ ਦੀ ਮੁਟਿਆਰ ਧੀ (17-18 ਸਾਲ)। ਉਹ ਆਪਣੇ ਬੁੱਢੇ ਨਾਲ ਹੋ ਰਹੇ ਅਨਜੋੜ ਵਿਆਹ ਵਿਰੁੱਧ ਆਵਾਜ਼ ਉਠਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਕਿਰਦਾਰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੀ ਬਗਾਵਤ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਸਨਮਾਨ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।
- ਲਾਜੋ: ਮੇਲੋ ਦੀ ਛੋਟੀ ਭੈਣ। ਉਸਦਾ ਮਾਸੂਮ ਚਰਿੱਤਰ ਅੰਤਿਮ ਦੁਖਾਂਤ ਨੂੰ ਹੋਰ ਗਹਿਰਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਵਿਕਾਸ: ਵਿਰੋਧ ਅਤੇ ਮਜਬੂਰੀ
ਕਹਾਣੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੌਰਾਂ ਅਤੇ ਗੁਆਂਢਣ ਬੁੱਢੀਆਂ ਦੇ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕੌਰਾਂ ਮੇਲੋ ਦੇ ਵਿਆਹ ਵਿੱਚ ਹੋ ਰਹੀ ਦੇਰੀ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਚਿੰਤਤ ਹੈ।
ਜਲਦੀ ਹੀ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਗੁੰਝਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਹੁਸ਼ਿਆਰ ਚੰਦ, ਆਪਣੀ ਆਰਥਿਕ ਮਜਬੂਰੀ ਦਾ ਹੱਲ ਕਰਦਿਆਂ, ਮੇਲੋ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਇੱਕ ਦੁਹਾਜੂ ਅਤੇ ਪੁੱਤਾਂ-ਪੋਤਰਿਆਂ ਵਾਲੇ ਬੁੱਢੇ ਨਾਲ ਪੱਕਾ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ ਪੈਸੇ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਕੌਰਾਂ ਇਸ ਫੈਸਲੇ ਦਾ ਡਟ ਕੇ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਚੀਕ ਕੇ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀ ‘ਮੋਰਨੀ ਵਰਗੀ ਧੀ ਦਾ ਗਲ’ ਨਹੀਂ ਵੱਢਣ ਦੇਵੇਗੀ। ਉਹ ਅੰਗਾਂ-ਸਾਕਾਂ ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣਨ ਤੋਂ ਡਰਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਹੁਸ਼ਿਆਰ ਚੰਦ ਬੇਸ਼ਰਮੀ ਨਾਲ ਪੈਸਿਆਂ ਦੀ ਥੈਲੀ ਕੌਰਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਫੜਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅੰਗ-ਸਾਕ ਖਾਣ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੈਸੇ ਦੀ ਛਣਕਾਰ ਅਤੇ ਕਰਜ਼ੇ ਦਾ ਭਾਰ ਕੌਰਾਂ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਨੂੰ ਕੁਚਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਬੇਵੱਸ ਹੋ ਕੇ ਵਿਆਹ ਦੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਗਰੀਬੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਅਣਮਨੁੱਖੀ ਕਾਰਜ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਦੁਖਾਂਤ ਦਾ ਸਿਖਰ: ਲਾਜੋ ਦਾ ਬਲੀਦਾਨ
ਜਦੋਂ ਵਿਆਹ ਦੀਆਂ ਰਸਮਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਕਾਂਗੀ ਵਿੱਚ ਨਵਾਂ ਮੋੜ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਮੇਲੋ, ਜੋ ਇਸ ਜ਼ੁਲਮ ਅੱਗੇ ਝੁਕਣ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਆਪਣੀ ਸਹੇਲੀ ਬਸੰਤੋ ਦੀ ਸਲਾਹ ‘ਤੇ ਘਰ ਛੱਡ ਕੇ ਭੱਜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮੇਲੋ ਦਾ ਘਰੋਂ ਨਿਕਲ ਜਾਣਾ ਉਸਦੀ ਬਗਾਵਤ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਮਾਂ (ਕੌਰਾਂ) ਲਈ ਰਾਹਤ ਦੀ ਸਾਹ ਲੈਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ।
ਪਰ ਹੁਸ਼ਿਆਰ ਚੰਦ ਲਈ ਇਹ ਸਥਿਤੀ ਵੱਡਾ ਸੰਕਟ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਸਾਰਾ ਮਤਲਬ ਖਤਮ ਹੁੰਦਾ ਦੇਖ ਕੇ ਉਹ ਬੌਖਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲਾਲਚ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸੜਦਾ ਉਹ, ਆਪਣੇ ਆਪਹੁਦਰੇਪਣ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਭਿਆਨਕ ਫੈਸਲਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਉਹ ਵਿਹੜੇ ਵਿੱਚ ਗੁੱਡੀਆਂ-ਪਟੋਲੇ ਖੇਡ ਰਹੀ ਆਪਣੀ ਛੋਟੀ ਧੀ ਲਾਜੋ ਨੂੰ ਦੇਖਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕੌਰਾਂ ਦੇ ਰੋਣ ਅਤੇ ਚੀਕ-ਚਿਹਾੜੇ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਹ ਨਾ ਕਰਦਿਆਂ, ਮਾਸੂਮ ਲਾਜੋ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਚੁੱਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬੁੱਢੇ ਵਰ ਨਾਲ ਲਾਵਾਂ ਦੇਣ ਲਈ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਕਾਂਗੀ ਦਾ ਅੰਤ ਇਸੇ ਦੁਖਦਾਈ ਧਮਾਕੇ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਇੱਕ ਬੱਚੀ ਨੂੰ ਪੈਸਿਆਂ ਦੇ ਬਦਲੇ ਵੇਚ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਖਰ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਗਹਿਰਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਛੱਡਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਨਜੋੜ ਵਿਆਹ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਦੀ ਭਿਆਨਕਤਾ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
‘ਸੁਹਾਗ’ ਇਕਾਂਗੀ ਦਾ ਸਾਹਿਤਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਮਹੱਤਵ
ਪ੍ਰੋ. ਈਸ਼ਵਰ ਚੰਦਰ ਨੰਦਾ ਨੇ ‘ਸੁਹਾਗ’ ਰਾਹੀਂ ਪੰਜਾਬੀ ਰੰਗਮੰਚ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ। ਇਸਦੀ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਬਹੁਤ ਹੀ ਯਥਾਰਥਕ, ਮੁਹਾਵਰੇਦਾਰ, ਚਟਪਟੀ ਅਤੇ ਪਾਤਰਾਂ ਦੇ ਸੁਭਾਅ ਅਨੁਕੂਲ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਨੰਦਾ ਨੂੰ ‘ਬੋਲੀ ਦਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ’ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇਕਾਂਗੀ ਨਾ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਕਲਾਤਮਕ ਰਚਨਾ ਹੈ, ਬਲਕਿ ਇਹ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਬੁਰਾਈਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਜਾਤ-ਪਾਤ, ਵਹਿਮਾਂ-ਭਰਮਾਂ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਲੁੱਟ, ਪ੍ਰਤੀ ਇੱਕ ਸੁਧਾਰਵਾਦੀ ਸੰਦੇਸ਼ ਵੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ‘ਸੁਹਾਗ’ ਦੀ ਇਹ ਸਦੀ ਪੁਰਾਣੀ ਕਹਾਣੀ ਅੱਜ ਵੀ ਸਾਨੂੰ ਸਮਾਜਿਕ ਨਿਆਂ ਅਤੇ ਧੀਆਂ ਦੇ ਹੱਕਾਂ ਲਈ ਲੜਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਹੁਸ਼ਿਆਰ ਚੰਦ ਦਾ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਪਾਤਰ ਚਿਤਰਨ: ਲਾਲਚ ਅਤੇ ਮਜਬੂਰੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ
ਪ੍ਰੋ. ਈਸ਼ਵਰ ਚੰਦਰ ਨੰਦਾ ਦੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਇਕਾਂਗੀ ‘ਸੁਹਾਗ’ (ਦੁਲਹਨ) ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਪਾਤਰ ਹੁਸ਼ਿਆਰ ਚੰਦ, ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਪਿਤਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਮਾਜ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਲੁੱਟ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਗਿਰਾਵਟ ਦਾ ਇੱਕ ਦੁਖਦਾਈ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਕਿਰਦਾਰ ਇਕਾਂਗੀ ਦੇ ਪਲਾਟ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਤੋਰਨ ਅਤੇ ਦੁਖਾਂਤ ਨੂੰ ਸਿਖਰ ‘ਤੇ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਵਿੱਚ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਹੈ।
1. ਗਰੀਬੀ ਅਤੇ ਕਰਜ਼ੇ ਹੇਠ ਦੱਬਿਆ ਆਦਮੀ
ਹੁਸ਼ਿਆਰ ਚੰਦ ਦੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਦਾ ਮੂਲ ਕਾਰਨ ਉਸਦੀ ਗਰੀਬੀ ਅਤੇ ਕਰਜ਼ੇ ਦਾ ਬੋਝ ਹੈ। ਇਕਾਂਗੀ ਦੇ ਪਲਾਟ ਵਿੱਚ ਇਹ ਤੱਤ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਕੌਰਾਂ ਨੂੰ ਅਨਜੋੜ ਵਿਆਹ ਦਾ ਕਾਰਨ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਇਸ ਹੱਦ ਤੱਕ ਮਜਬੂਰ ਹੈ ਕਿ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮੁਟਿਆਰ ਧੀ ਦਾ ਭਵਿੱਖ ਵੀ ਪੈਸੇ ਦੇ ਤਰਾਜ਼ੂ ਵਿੱਚ ਤੋਲਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਸਦੀ ਮਜਬੂਰੀ ਹਮਦਰਦੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਸਦਾ ਅਗਲਾ ਕਾਰਜ ਉਸਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਮਜਬੂਰ ਆਦਮੀ ਦੀ ਬਜਾਏ ਇੱਕ ਜ਼ਾਲਮ ਪਾਤਰ ਬਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
2. ਸਵਾਰਥੀ ਲਾਲਚ ਅਤੇ ਢੀਠਤਾ
ਹੁਸ਼ਿਆਰ ਚੰਦ ਦਾ ਸੁਭਾਅ ਸਵਾਰਥੀ ਲਾਲਚ ਅਤੇ ਅਤਿ ਦੀ ਢੀਠਤਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਧੀ ਮੇਲੋ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਇੱਕ ਬੁੱਢੇ ਦੁਹਾਜੂ ਨਾਲ ਸਿਰਫ਼ ਇਸ ਲਈ ਤੈਅ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ ਰੁਪਏ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ ਕੌਰਾਂ ਭਾਵੁਕ ਹੋ ਕੇ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਾਰੀ ਲੋਕ-ਲਾਜ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਮੋਹ ਨੂੰ ਦਰਕਿਨਾਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕੌਰਾਂ ਨੂੰ ਪੈਸੇ ਦੀ ਥੈਲੀ ਵਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਆਪਣੀ ਬੇਪ੍ਰਵਾਹੀ ਜ਼ਾਹਰ ਕਰਦਾ ਹੈ: “ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਅੰਗਾਂ-ਸਾਕਾਂ ਨੂੰ, ਖਾਣ ਨੂੰ ਦੇ ਜਾਂਦੇ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਕੇਈ?” ਉਸਦਾ ਇਹ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਉਸਦੇ ਨੈਤਿਕ ਪਤਨ ਨੂੰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ।
3. ਵਾਤਸਲ ਪਿਆਰ ਤੋਂ ਪੂਰਨ ਸੱਖਣਾ
ਹੁਸ਼ਿਆਰ ਚੰਦ ਅੰਦਰ ਵਾਤਸਲ ਪਿਆਰ ਦੀ ਘਾਟ ਉਸਦੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹਨੇਰਾ ਪੱਖ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਧੀਆਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਆਰਥਿਕ ਸਾਧਨ ਵਜੋਂ ਦੇਖਦਾ ਹੈ | ਉਸਦੀ ਇਸ ਨਿਰਦਈਅਤਾ ਦਾ ਸਬੂਤ ਇਕਾਂਗੀ ਦੇ ਸਿਖਰ (Climax) ‘ਤੇ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮੇਲੋ ਭੱਜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਲਾਲਚ ਖ਼ਤਰੇ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਾਸੂਮ ਛੋਟੀ ਧੀ ਲਾਜੋ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਝਿਜਕ ਜਾਂ ਪਛਤਾਵੇ ਦੇ, ਉਹ ਗੁੱਡੀਆਂ-ਪਟੋਲੇ ਖੇਡਦੀ ਲਾਜੋ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਚੁੱਕ ਕੇ ਬੁੱਢੇ ਦੇ ਲੜ ਲਾਉਣ ਲਈ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੌਰਾਂ ਦੇ ਰੋਣ-ਕਰਲਾਉਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਉਹ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਾਰਜ ਉਸਨੂੰ ਪਿਤਾ ਦੀ ਬਜਾਏ ਇੱਕ ਵਪਾਰੀ ਅਤੇ ਜ਼ਾਲਮ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।
4. ਆਪਹੁਦਰਾ ਅਤੇ ਜ਼ਿੱਦੀ ਸੁਭਾਅ
ਉਹ ਇੱਕ ਆਪਹੁਦਰਾ ਪਤੀ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਹੈ। ਉਹ ਧੀ ਦੇ ਵਿਆਹ ਵਰਗੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਫੈਸਲੇ ਵਿੱਚ ਕੌਰਾਂ ਦੀ ਰਾਏ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਣਡਿੱਠ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਇਹ ਜ਼ਿੱਦੀ ਸੁਭਾਅ ਹੀ ਦੁਖਾਂਤ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਦੋਵਾਂ ਧੀਆਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸਮੁੱਚੇ ਤੌਰ ‘ਤੇ, ਹੁਸ਼ਿਆਰ ਚੰਦ ਦਾ ਕਿਰਦਾਰ ਅਨਜੋੜ ਵਿਆਹ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਨ ਲਈ ਨੰਦਾ ਦੁਆਰਾ ਸਿਰਜਿਆ ਗਿਆ ਇੱਕ ਸਫਲ ਯਥਾਰਥਕ ਪਾਤਰ ਹੈ, ਜੋ ਇਹ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਆਰਥਿਕਤਾ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਨੈਤਿਕ ਆਧਾਰ ਨੂੰ ਖੋਰਾ ਲਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਕੌਰਾਂ ਦਾ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਪਾਤਰ ਚਿਤਰਨ: ਵਾਤਸਲ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਬੇਵਸੀ ਦਾ ਸੰਗਮ
ਪ੍ਰੋ. ਈਸ਼ਵਰ ਚੰਦਰ ਨੰਦਾ ਦੇ ਇਕਾਂਗੀ ‘ਸੁਹਾਗ’ ਦੀ ਪਾਤਰ ਕੌਰਾਂ, ਮੁੱਖ ਨਾਇਕਾ ਨਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਇਸ ਦੁਖਾਂਤ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਧੁਰਾ ਹੈ। ਉਹ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਉਸ ਹਰ ਔਰਤ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਪਤੀ ਦੀ ਜ਼ਿੱਦ, ਆਰਥਿਕ ਤੰਗੀ, ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਬੰਧਨਾਂ ਅੱਗੇ ਮਜਬੂਰ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਕਿਰਦਾਰ ਮੋਹ, ਮਜਬੂਰੀ ਅਤੇ ਮਾਤ੍ਰੀ ਪਿਆਰ ਦਾ ਸੰਗਮ ਹੈ।
1. ਵਾਤਸਲ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਮਾਂ
ਕੌਰਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਘੜਵਾਂ ਗੁਣ ਉਸਦਾ ਆਪਣੀਆਂ ਧੀਆਂ, ਮੇਲੋ ਅਤੇ ਲਾਜੋ, ਲਈ ਅਥਾਹ ਮੋਹ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਹੁਸ਼ਿਆਰ ਚੰਦ ਨਾਲੋਂ ਕਿਤੇ ਵੱਧ ਭਾਵੁਕ ਅਤੇ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਹੈ।
ਇਕਾਂਗੀ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਮੁਟਿਆਰ ਧੀ ਮੇਲੋ ਦੇ ਵਿਆਹ ਵਿੱਚ ਹੋ ਰਹੀ ਦੇਰੀ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਚਿੰਤਤ ਹੈ, ਜੋ ਉਸਦੇ ਮੋਹ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਹੁਸ਼ਿਆਰ ਚੰਦ ਮੇਲੋ ਦਾ ਵਿਆਹ ਬੁੱਢੇ ਨਾਲ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਡਟ ਕੇ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਚੀਕ ਕੇ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀ “ਮੋਰਨੀ ਵਰਗੀ ਧੀ ਦਾ ਗਲ ਨਹੀਂ ਵੱਢਣ ਦੇਣਾ” ਚਾਹੁੰਦੀ, ਜੋ ਉਸਦੇ ਮਾਤ੍ਰੀ ਪਿਆਰ ਦੀ ਸਿਖਰ ਹੈ।
2. ਰਵਾਇਤੀ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਲਾਜ ਦਾ ਡਰ
ਕੌਰਾਂ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਰਵਾਇਤੀ ਪੇਂਡੂ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸੋਚ ਨਾਲ ਬੱਝੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਉਹ ਕੁੜੀਆਂ ਨੂੰ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਵਿਆਹੁਣ ਦੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਹੈ ਅਤੇ ਵੱਡੀ ਉਮਰ ਦੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਦੇ ਰਿਵਾਜ ਨੂੰ ਬੁਰਾ ਸਮਝਦੀ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ, ਉਸਨੂੰ ਲੋਕ-ਲਾਜ ਅਤੇ ਨਮੋਸ਼ੀ ਦਾ ਬਹੁਤ ਡਰ ਹੈ।
ਅਨਜੋੜ ਵਿਆਹ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਅੰਗਾਂ-ਸਾਕਾਂ ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣਨ ਤੋਂ ਡਰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਪਤੀ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਵਾਸਤਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਲੋਕ ਕੀ ਕਹਿਣਗੇ, ਪਰ ਹੁਸ਼ਿਆਰ ਚੰਦ ਉਸਦੇ ਇਸ ਡਰ ਨੂੰ ਬੇਰਹਿਮੀ ਨਾਲ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
3. ਮਜਬੂਰ ਅਤੇ ਬੇਵੱਸ ਪਤਨੀ
ਕੌਰਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਤ੍ਰਾਸਦੀ ਉਸਦੀ ਬੇਵਸੀ ਅਤੇ ਮਜਬੂਰੀ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਪਤੀ ਦੇ ਫੈਸਲੇ ਨਾਲ ਅਸਹਿਮਤ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਦੋ ਵੱਡੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਅੱਗੇ ਝੁਕਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ: ਪਤੀ ਦੀ ਜ਼ਿੱਦ ਅਤੇ ਘਰ ਦੀ ਗਰੀਬੀ।
ਹੁਸ਼ਿਆਰ ਚੰਦ ਜਦੋਂ ਉਸਨੂੰ ਰੁਪਇਆਂ ਦੀ ਥੈਲੀ ਦਿਖਾ ਕੇ ਗਰੀਬੀ ਦਾ ਰੋਣਾ ਰੋਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੌਰਾਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਚੁੱਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਚੁੱਪ ਉਸਦੀ ਅੰਤਿਮ ਹਾਰ ਅਤੇ ਮਜਬੂਰੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਭਾਵੇਂ ਮਨੋਂ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੀ, ਪਰ ਆਰਥਿਕ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਅੱਗੇ ਝੁਕ ਕੇ ਵਿਆਹ ਦੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
4. ਦੋਹਰੇ ਦੁਖਾਂਤ ਦੀ ਸ਼ਿਕਾਰ
ਕੌਰਾਂ ਨੂੰ ਇਕਾਂਗੀ ਵਿੱਚ ਦੋਹਰੇ ਦੁਖਾਂਤ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਨਪਸੰਦ ਧੀ ਮੇਲੋ ਨੂੰ ਬੁੱਢੇ ਨਾਲ ਵਿਆਹੁਣ ਦੀ ਮਜਬੂਰੀ ਸਹਿਣੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਮੇਲੋ ਭੱਜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਇੱਕ ਹੋਰ ਭਿਆਨਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਦੇਖਦੀ ਹੈ।
ਇਕਾਂਗੀ ਦੇ ਸਿਖਰ ‘ਤੇ, ਜਦੋਂ ਹੁਸ਼ਿਆਰ ਚੰਦ ਗੁੱਡੀਆਂ ਖੇਡਦੀ ਲਾਜੋ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਚੁੱਕਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੌਰਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਰੋਂਦੀ-ਕਰਲਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਵਿਰੋਧ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਰੋਕ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦੀ। ਉਸਦੀ ਇਹ ਅਸਫਲਤਾ ਸਾਬਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਔਰਤ (ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਮਾਂ ਹੋਵੇ) ਦਾ ਕੋਈ ਅਧਿਕਾਰ ਨਹੀਂ ਸੀ।
ਸਮੁੱਚੇ ਤੌਰ ‘ਤੇ, ਕੌਰਾਂ ਦਾ ਕਿਰਦਾਰ ਨਿਰਦਈ ਸਮਾਜਿਕ ਬੰਧਨਾਂ ਵਿੱਚ ਫਸੀ, ਮਜਬੂਰ ਮਾਂ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਹੈ। ਉਹ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਲਾਲਚ ਅਤੇ ਗਰੀਬੀ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੁਸ਼ਿਆਰ ਚੰਦ ਦੁਆਰਾ ਕੁਚਲ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਨੈਣ ਦਾ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਪਾਤਰ ਚਿਤਰਨ: ਗੱਲਬਾਤ ਅਤੇ ਰਵਾਇਤੀ ਸੋਚ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ
ਨੈਣ ਦਾ ਕਿਰਦਾਰ ਇਕਾਂਗੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਹਾਇਕ ਪਰ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਹੋਂਦ ਹੁਸ਼ਿਆਰ ਚੰਦ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਵਿਆਹ ਦੇ ਮਾਹੌਲ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕੌਰਾਂ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।
1. ਪੇਂਡੂ ਸਮਾਜ ਦੀ ਰਵਾਇਤੀ ਸੰਚਾਰ ਮਾਧਿਅਮ
ਨੈਣ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਜ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਦੁੱਖਾਂ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਇੱਕ ਘਰ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਘਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣਾ ਹੈ। ਉਹ ਵਿਆਹਾਂ ਅਤੇ ਜਨਮ ਵਰਗੇ ਮੌਕਿਆਂ ‘ਤੇ ਸ਼ਗਨ ਲੈ ਕੇ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਕਾਂਗੀ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਇੱਕ ਰਵਾਇਤੀ ਮਾਹੌਲ ਸਿਰਜਦਾ ਹੈ। ਕੌਰਾਂ ਉਸਨੂੰ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਅਧੀਨਗੀ ਨਾਲ ‘ਰਾਣੀ’ ਕਹਿ ਕੇ ਬੁਲਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਪੇਂਡੂ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾਦਾਰਾਂ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਮੌਜੂਦ ਰਸਮੀ ਰਿਸ਼ਤੇ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਤੁਰੰਤ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਪਾਤਰਾਂ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਪੱਧਰ ਅਤੇ ਆਪਸੀ ਸਬੰਧਾਂ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
2. ਗੱਲ ਨੂੰ ਪਚਾ ਕੇ ਨਾ ਰੱਖ ਸਕਣ ਵਾਲੀ (ਗੱਪਬਾਜ਼ੀ)
ਨੈਣ ਦੇ ਪਾਤਰ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਨਿਖੜਵਾਂ ਅਤੇ ਨਾਟਕੀ ਗੁਣ ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਦੀ ਘਾਟ ਹੈ ਜਦੋਂ ਇਹ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨੂੰ ਗੁਪਤ ਰੱਖਣ ਦੀ ਗੱਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਜਾਣਬੁੱਝ ਕੇ ਬੁਰਾਈ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ, ਪਰ ਉਸਦਾ ਸੁਭਾਅ ਹੀ ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕੋਈ ਵੀ ਖ਼ਬਰ ਲੁਕਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ।ਕੌਰਾਂ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਧੀ ਮੇਲੋ ਦਾ ਅਨਜੋੜ ਵਿਆਹ ਲੋਕ-ਲਾਜ ਕਾਰਨ ਗੁਪਤ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਨੈਣ ਨੂੰ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਅੱਗੇ ਨਾ ਦੱਸੇ। ਪਰ ਨੈਣ ਇਸ ਚੇਤਾਵਨੀ ਨੂੰ ਅਣਡਿੱਠ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪੂਰੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਇਸ ਖ਼ਬਰ ਨੂੰ “ਧੂਮਾ ਦਿੰਦੀ” ਹੈ। ਉਸਦਾ ਇਹ ਕਾਰਜ ਇਕਾਂਗੀ ਵਿੱਚ ਬਾਹਰੀ ਟਕਰਾਅ (External Conflict) ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੌਰਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨੀ ਨੂੰ ਕਈ ਗੁਣਾ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
3. ਸੰਜੋਗਾਂ ਅਤੇ ਰੂੜ੍ਹੀਵਾਦੀ ਸੋਚ ਦੀ ਧਾਰਨੀ
ਨੈਣ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਔਰਤ ਹੈ ਜੋ ਹਰ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਕਿਸਮਤ (ਸੰਜੋਗਾਂ) ਦੇ ਦਾਇਰੇ ਵਿੱਚ ਦੇਖਦੀ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਇਹ ਸੋਚ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਆਮ ਪੇਂਡੂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਸਮਾਜਿਕ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਾਗਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।ਜਦੋਂ ਉਹ ਮੇਲੋ ਦੇ ਬੁੱਢੇ ਦੁਹਾਜੂ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਇਸਨੂੰ ਕੋਈ ਜ਼ੁਲਮ ਜਾਂ ਆਰਥਿਕ ਮਜਬੂਰੀ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੀ, ਸਗੋਂ ਸਿਰਫ਼ ਸੰਜੋਗਾਂ ਦਾ ਲੇਖਾ ਸਮਝਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਕੌਰਾਂ ਨੂੰ ਅਜਿਹੇ ਰੂੜ੍ਹੀਵਾਦੀ ਭਰੋਸੇ ਨਾਲ ਹੌਸਲਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਿਸਮਤ ਹੀ ਸਰਵਉੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸੋਚ ਇਸ ਗੱਲ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸਮਾਜ ਸੁਧਾਰਕ ਲਹਿਰਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਕਿਉਂ ਸੀ।
4. ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਤੋਰਨ ਵਾਲਾ
ਨਾਟਕੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ, ਨੈਣ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਤੋਰਨ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਸਿਰਫ਼ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਸਗੋਂ ਉਹ ਸਮਾਜ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨੂੰ ਘਰ ਅੰਦਰ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ।ਉਸਦੀ ਹਲਚਲ, ਖ਼ਬਰਾਂ ਦਾ ਫੈਲਾਅ ਅਤੇ ਰਵਾਇਤੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਜੀਵੰਤ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਦੁਖਾਂਤ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਫੈਸਲਾ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੀ, ਪਰ ਉਸਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਇਕਾਂਗੀ ਦੇ ਯਥਾਰਥਵਾਦੀ ਮਾਹੌਲ ਅਤੇ ਦੇਸ਼-ਕਾਲ ਦੇ ਵਾਤਾਵਰਨ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦੀ ਹੈ।
ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ, ਨੈਣ ਦਾ ਕਿਰਦਾਰ ਪੇਂਡੂ ਸਮਾਜ ਦੀ ਰਵਾਇਤੀ ਸੋਚ, ਅਧੀਨਗੀ ਅਤੇ ਗੱਪਬਾਜ਼ੀ ਦਾ ਇੱਕ ਸਫਲ ਚਿਤਰਨ ਹੈ, ਜੋ ਇਕਾਂਗੀ ਦੇ ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ੇ ਦੇ ਪਿਛੋਕੜ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਮੇਲੋ ਦਾ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਪਾਤਰ ਚਿਤਰਨ: ਜ਼ੁਲਮ ਵਿਰੁੱਧ ਬਗਾਵਤ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ
ਮੇਲੋ ਪ੍ਰੋ. ਈਸ਼ਵਰ ਚੰਦਰ ਨੰਦਾ ਦੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਇਕਾਂਗੀ ‘ਸੁਹਾਗ’ ਦੀ ਮੁੱਖ ਨਾਰੀ ਪਾਤਰ ਹੈ। ਉਹ ਇਕਾਂਗੀ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਦੁਖਾਂਤ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਇਸ ਅਨਿਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਖੜ੍ਹਨ ਵਾਲੀ ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਵੀ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਪਾਤਰ ਚਿਤਰਨ ਉਸਦੇ ਆਤਮ-ਸਨਮਾਨ, ਹੌਂਸਲੇ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਖ਼ੁਦ ਚੋਣ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।
1. ਨਿਰਦੋਸ਼ ਜਵਾਨੀ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰਤਾ
ਮੇਲੋ ਦੀ ਉਮਰ ਲਗਭਗ 17-18 ਸਾਲ ਹੈ, ਜੋ ਉਸਨੂੰ ਵਿਆਹ ਦੇ ਯੋਗ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਕੌਰਾਂ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਮੋਰਨੀ ਵਰਗੀ’ ਸੋਹਣੀ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਫੁਲਕਾਰੀ ਕੱਢਣ ਵਰਗੇ ਰਵਾਇਤੀ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਇਹ ਸੁੰਦਰਤਾ ਹੀ ਉਸਦੇ ਲਾਲਚੀ ਪਿਤਾ ਹੁਸ਼ਿਆਰ ਚੰਦ ਲਈ ਪੈਸਾ ਕਮਾਉਣ ਦਾ ਸਾਧਨ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹੁਸ਼ਿਆਰ ਚੰਦ ਉਸਦੀ ਜਵਾਨੀ ਨੂੰ, ਕਰਜ਼ਾ ਲਾਹੁਣ ਲਈ, ਇੱਕ ਬੁੱਢੇ ਵਰ ਨਾਲ ਵੇਚਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।
2. ਅਨਜੋੜ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਆਕੀ (ਵਿਰੋਧ ਦੀ ਭਾਵਨਾ)
ਮੇਲੋ ਇੱਕ ਸਿਆਣੀ ਕੁੜੀ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਹੋ ਰਹੇ ਅਨਿਆਂ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਉਹ ਜਾਣਦੀ ਹੈ ਕਿ ਬੁੱਢੇ ਦੁਹਾਜੂ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਨਾ ਉਸਦੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਬਰਬਾਦ ਕਰ ਦੇਵੇਗਾ।
ਜਦੋਂ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿਆਹ ਦੀ ਹਕੀਕਤ ਪਤਾ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਡੂੰਘੀ ਨਫ਼ਰਤ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਸਹੇਲੀ ਬਸੰਤੋ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਦਿਆਂ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹੇ ਅਨਜੋੜ ਵਿਆਹ ਨਾਲੋਂ ਤਾਂ ਉਸ ਲਈ ਆਤਮਘਾਤ ਕਰਨਾ ਬਿਹਤਰ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਇਹ ਪ੍ਰਤੀਕਰਮ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦਾ ਆਤਮ-ਸਨਮਾਨ ਉਸਦੇ ਡਰ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹੈ।
3. ਹੌਂਸਲੇ ਅਤੇ ਬਗਾਵਤ ਦੀ ਮੂਰਤ
ਮੇਲੋ ਦਾ ਕਿਰਦਾਰ ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਕੌਰਾਂ ਦੇ ਕਿਰਦਾਰ ਨਾਲੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਕੌਰਾਂ ਮਜਬੂਰੀ ਅੱਗੇ ਹਥਿਆਰ ਸੁੱਟ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਮੇਲੋ ਆਪਣੇ ਹੌਂਸਲੇ ਸਦਕਾ ਜ਼ੁਲਮ ਵਿਰੁੱਧ ਬਗਾਵਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਕਿਸੇ ਪੁਰਾਣੀ ਰੀਤ ਜਾਂ ਲਾਲਚੀ ਪਿਤਾ ਦੀ ਜ਼ਿੱਦ ਅੱਗੇ ਝੁਕਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਮੇਲੋ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਅਤੇ ਨਾਟਕੀ ਕਾਰਜ ਉਦੋਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਉਹ ਅੰਤਿਮ ਫੈਸਲਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਵਿਆਹ ਦੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਉਹ ਚੁੱਪ-ਚਾਪ ਘਰ ਛੱਡ ਕੇ ਭੱਜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਇਹ ਕਦਮ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਚੋਣ ਨੂੰ ਪੈਸੇ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲੋਂ ਉੱਪਰ ਰੱਖਿਆ। ਉਸਦੇ ਇਸ ਫੈਸਲੇ ਕਾਰਨ ਹੀ ਇਕਾਂਗੀ ਦਾ ਮੁੱਖ ਟਕਰਾਅ (Confict) ਸਿਖਰ ‘ਤੇ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਦੁਖਦਾਈ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਛੋਟੀ ਲਾਜੋ ਨੂੰ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
4. ਨਵੀਨਤਾ ਅਤੇ ਪਰਿਵਰਤਨ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਕ
ਮੇਲੋ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਆ ਰਹੇ ਪਰਿਵਰਤਨ (Change) ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਉਹ ਉਸ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਰੂੜ੍ਹੀਵਾਦ ਅਤੇ ਧੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਚਣ ਦੇ ਰਿਵਾਜ ਨੂੰ ਨਕਾਰਦੀ ਹੈ।
ਉਸਦਾ ਭੱਜਣਾ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਆਤਮਾ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਔਰਤ ਦੀ ਹੋਵੇ, ਜ਼ੁਲਮ ਨੂੰ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ। ਇਸ ਲਈ, ਮੇਲੋ ਦਾ ਕਿਰਦਾਰ ਸਮਾਜ ਸੁਧਾਰ ਦੀ ਲੋੜ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਪੱਸ਼ਟ ਅਤੇ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਲਾਜੋ ਦਾ ਪਾਤਰ ਚਿਤਰਨ: ਮਾਸੂਮੀਅਤ ਅਤੇ ਦੁਖਾਂਤ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਸ਼ਿਕਾਰ
ਲਾਜੋ, ਪ੍ਰੋ. ਈਸ਼ਵਰ ਚੰਦਰ ਨੰਦਾ ਦੇ ਇਕਾਂਗੀ ‘ਸੁਹਾਗ’ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਤਿਅੰਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪਰ ਗੌਣ ਪਾਤਰ ਹੈ। ਉਹ ਨਾ ਤਾਂ ਕੋਈ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਬੋਲਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਫੈਸਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਸਦੀ ਹੋਂਦ ਅਤੇ ਅੰਤਿਮ ਕਿਸਮਤ ਹੀ ਇਕਾਂਗੀ ਦੇ ਦੁਖਾਂਤ ਨੂੰ ਸਿਖਰ ‘ਤੇ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਲਾਜੋ ਮਾਸੂਮੀਅਤ, ਬੇਵਸੀ ਅਤੇ ਜਬਰਦਸਤੀ ਬਾਲ ਵਿਆਹ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਦੁਖਦਾਈ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਹੈ।
1. ਨਿਰਦੋਸ਼ ਬਚਪਨ ਅਤੇ ਮਾਸੂਮੀਅਤ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ
ਲਾਜੋ ਦੀ ਉਮਰ ਬਹੁਤ ਛੋਟੀ ਹੈ; ਉਹ ਅਜੇ ਵਿਆਹ ਦੀਆਂ ਰਸਮਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਖੇਡਣ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਉਹ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਬਚਪਨ ਦੀ ਮੂਰਤ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਦੁਖਾਂਤ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਝੰਜੋੜਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਪਲਾਟ ਦੇ ਆਖਰੀ ਭਾਗ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਮੇਲੋ ਭੱਜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਲਾਜੋ ਘਰ ਦੇ ਵਿਹੜੇ ਵਿੱਚ ‘ਗੁੱਡੀਆਂ-ਪਟੋਲੇ’ ਖੇਡ ਰਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਇਹ ਕਾਰਜ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਚੱਲ ਰਹੇ ਆਰਥਿਕ ਸੰਕਟ ਅਤੇ ਵੱਡੀ ਭੈਣ ਦੇ ਦੁਖਾਂਤ ਤੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਅਣਜਾਣ ਹੈ।
2. ਦੁਖਾਂਤ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਹਥਿਆਰ
ਲਾਜੋ ਦਾ ਕਿਰਦਾਰ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਿਰਾਸ਼ਾਜਨਕ ਮੋੜ ਦੇਣ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ‘ਪਲਾਟ ਡਿਵਾਈਸ’ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਬਲੀ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਨੈਤਿਕ ਗਿਰਾਵਟ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਹੁਸ਼ਿਆਰ ਚੰਦ ਨੂੰ ਪੈਸੇ ਅਤੇ ਵਾਅਦੇ ਟੁੱਟਣ ਦਾ ਖਤਰਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਮੇਲੋ ਦੀ ਥਾਂ, ਲਾਜੋ ਨੂੰ ਆਖਰੀ ਹੱਥਿਆਰ ਵਜੋਂ ਵਰਤਦਾ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੈਸੇ ਦੇ ਲਾਲਚ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਿਤਾ ਆਪਣੀ ਛੋਟੀ ਬੱਚੀ ਨੂੰ ਵੀ ਵੇਚਣ ਤੋਂ ਗੁਰੇਜ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।
3. ਬਾਲ ਵਿਆਹ ਅਤੇ ਜਬਰ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ
ਲਾਜੋ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਬਾਲ ਵਿਆਹ ਅਤੇ ਜਬਰਦਸਤੀ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।1 ਉਸਨੂੰ ਕੋਈ ਫੈਸਲਾ ਲੈਣ ਜਾਂ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।
ਇਕਾਂਗੀ ਦਾ ਸਿਖਰ (Climax) ਇਸ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਹੁਸ਼ਿਆਰ ਚੰਦ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਉਸਨੂੰ ਗੁੱਡੀਆਂ ਤੋਂ ਚੁੱਕ ਕੇ ਬੁੱਢੇ ਵਰ ਨਾਲ ਲਾਵਾਂ ਲਈ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲਾਜੋ ਦਾ ਇਹ ਜਬਰੀ ਉਠਾਇਆ ਜਾਣਾ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦੀ ਮਾਸੂਮੀਅਤ ਅਤੇ ਹੱਕਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਕੀਮਤ ਨਹੀਂ ਸੀ।
4. ਬੇਵੱਸ ਮਾਂ ਦਾ ਦੁਖ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੀ
ਲਾਜੋ, ਕੌਰਾਂ ਦੇ ਮਾਤ੍ਰੀ ਪਿਆਰ ਨੂੰ ਹੁਲਾਰਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਅੰਤਿਮ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਕੌਰਾਂ ਲਈ ਮੇਲੋ ਨੂੰ ਗੁਆਉਣਾ ਦੁੱਖ ਸੀ, ਪਰ ਲਾਜੋ ਦਾ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਬਲੀਦਾਨ ਉਸਦੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਅਸਹਿ ਬਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਕੌਰਾਂ, ਮੇਲੋ ਦੇ ਵਿਆਹ ਵਿਰੁੱਧ ਝੁਕ ਗਈ ਸੀ, ਪਰ ਲਾਜੋ ਨੂੰ ਚੁੱਕੇ ਜਾਣ ‘ਤੇ ਉਹ ਰੋਂਦੀ-ਕਰਲਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਹੁਸ਼ਿਆਰ ਚੰਦ ਨੂੰ ਰੋਕ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦੀ, ਪਰ ਉਸਦਾ ਵਿਰੋਧ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲਾਜੋ ਦਾ ਦੁਖਾਂਤ ਉਸਦੀ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਦੀ ਸੀਮਾ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੈ।
5. ਸਮਾਜਿਕ ਸੁਧਾਰ ਦੀ ਲੋੜ ਦਾ ਸੰਕੇਤਕ
ਲਾਜੋ ਦੀ ਕਿਸਮਤ ਇਕਾਂਗੀ ਦੇ ਸਮਾਜ ਸੁਧਾਰਕ ਉਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਤਿੱਖੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਦੁਖਾਂਤ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਝੰਜੋੜਦਾ ਹੈ। ਲਾਜੋ ਦਾ ਜਬਰੀ ਵਿਆਹ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਗਰੀਬੀ ਅਤੇ ਲਾਲਚ ਨੂੰ ਨਾ ਰੋਕਿਆ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਮਾਸੂਮੀਅਤ ਵੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗੀ। ਇਕਾਂਗੀ ਲਾਜੋ ਦੀ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਦੁਰਦਸ਼ਾ ਨੂੰ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਉਣ ਲਈ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਛੱਡਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਦੁਖਾਂਤ ਹੋਰ ਵੀ ਗਹਿਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਬਸੰਤੋ ਦਾ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਪਾਤਰ ਚਿਤਰਨ: ਹਮਦਰਦ ਸਲਾਹਕਾਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਰਕ ਸ਼ਕਤੀ
ਬਸੰਤੋ ਦਾ ਕਿਰਦਾਰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਮੁਟਿਆਰਾਂ ਦੇ ਆਪਸੀ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਪ੍ਰਤੀ ਹਮਦਰਦੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਮੇਲੋ ਦੇ ਦੁਖਾਂਤ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਨਿੱਜੀ ਸੰਕਟ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਇੱਕ ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਘਰਸ਼ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦੀ ਹੈ।
1. ਹਮਦਰਦ ਅਤੇ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਦੋਸਤ
ਬਸੰਤੋ, ਮੇਲੋ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗੀ ਅਤੇ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਸਹੇਲੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮੇਲੋ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਹੁਸ਼ਿਆਰ ਚੰਦ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਅਨਿਆਂ ਬਾਰੇ ਭਾਵੁਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਬਸੰਤੋ ਹੀ ਉਹ ਪਾਤਰ ਹੈ ਜੋ ਉਸਦੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਸੁਣਦੀ ਅਤੇ ਸਮਝਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਮੇਲੋ ਨੂੰ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਸਹਾਰਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਘਾਟ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਘਰੋਂ (ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਪਿਤਾ ਪਾਸੋਂ) ਮਿਲ ਰਹੀ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਹਮਦਰਦੀ ਹੀ ਮੇਲੋ ਨੂੰ ਇਹ ਦੱਸਣ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਬੁੱਢੇ ਵਰ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਾਉਣ ਨਾਲੋਂ ਮਰ ਜਾਵੇਗੀ। ਬਸੰਤੋ ਦਾ ਸ਼ਾਂਤ ਸੁਭਾਅ ਅਤੇ ਹਮਦਰਦ ਰਵੱਈਆ ਮੇਲੋ ਦੇ ਗੁੱਸੇ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਥਾਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
2. ਫੈਸਲਾਕੁੰਨ ਅਤੇ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਸਲਾਹਕਾਰ
ਬਸੰਤੋ ਸਿਰਫ਼ ਹਮਦਰਦੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਕੇ ਪਿੱਛੇ ਨਹੀਂ ਹਟਦੀ, ਸਗੋਂ ਉਹ ਇਸ ਸੰਕਟ ਦੀ ਘੜੀ ਵਿੱਚ ਮੇਲੋ ਨੂੰ ਇੱਕ ਠੋਸ ਅਤੇ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਹੱਲ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜ਼ੁਲਮ ਨੂੰ ਸਹਿਣ ਨਾਲੋਂ ਉਸ ਤੋਂ ਭੱਜ ਜਾਣਾ ਬਿਹਤਰ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮੇਲੋ ਭਾਵੁਕਤਾ ਵਿੱਚ ਆਤਮਘਾਤ ਕਰਨ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਬਸੰਤੋ ਉਸਨੂੰ ਇਸ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਦਮ ਤੋਂ ਰੋਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਉਹ ਮੇਲੋ ਨੂੰ ‘ਚੁੱਪ-ਚਾਪ ਘਰ ਛੱਡ ਕੇ ਭੱਜ ਜਾਣ’ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਬਸੰਤੋ ਦੀ ਇਹ ਸਲਾਹ ਨਾਟਕੀ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਪਲਾਟ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਮੋੜ ਲੈ ਕੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮੇਲੋ ਦੇ ਬਚ ਨਿਕਲਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀ ਹੈ।
3. ਜ਼ੁਲਮ ਵਿਰੁੱਧ ਆਵਾਜ਼ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ
ਬਸੰਤੋ, ਆਪਣੀ ਸਲਾਹ ਰਾਹੀਂ, ਅਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਅਨਜੋੜ ਵਿਆਹ ਅਤੇ ਧੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਚਣ ਦੀ ਕੁਰੀਤੀ ਵਿਰੁੱਧ ਆਵਾਜ਼ ਬੁਲੰਦ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਇੱਕ ਰੂੜ੍ਹੀਵਾਦੀ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬਦਲਾਅ ਅਤੇ ਬਗਾਵਤ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਮੇਲੋ ਨੂੰ ਇਹ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਔਰਤ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਅਤਿਅੰਤ ਕਦਮ ਚੁੱਕਣ ਦਾ ਪੂਰਾ ਹੱਕ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਕਾਰਜ, ਮੇਲੋ ਦੇ ਹੌਂਸਲੇ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਰਾਹ ‘ਤੇ ਤੋਰਦਾ ਹੈ।
4. ਨਿਰਣਾਇਕ ਪਾਤਰ ਅਤੇ ਪਲਾਟ ਐਕਸੀਲੇਟਰ
ਬਸੰਤੋ ਦੇ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਬਹੁਤ ਨਿਰਣਾਇਕ ਹਨ। ਉਹ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਬਰਬਾਦੀ ਦੇ ਕਦਮ ਚੁੱਕਣ ਦੀ ਹਿਦਾਇਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਮੇਲੋ ਦੇ ਭੱਜਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਬਸੰਤੋ ਦੀ ਸਲਾਹ ‘ਤੇ ਤੁਰੰਤ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਅਚਾਨਕ ਮੋੜ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਇਹ ਨਿਰਣਾਇਕ ਸੁਭਾਅ ਪਲਾਟ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਦੁਖਾਂਤ ਦੇ ਸਿਖਰ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਹੁਸ਼ਿਆਰ ਚੰਦ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੇਲੋ ਭੱਜ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਇਸਦੀ ਥਾਂ ਛੋਟੀ ਲਾਜੋ ਨੂੰ ਫੜ੍ਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
5. ਬਦਲਵੇਂ ਰਾਹ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ
ਬਸੰਤੋ ਦਾ ਕਿਰਦਾਰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਮੱਸਿਆ ਦਾ ਹੱਲ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਤਮਘਾਤ ਜਾਂ ਚੁੱਪ-ਚਾਪ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲੈਣਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਸਗੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਰਾਹ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਮੇਲੋ ਲਈ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ‘ਰੈਸਕਿਊ ਲਾਈਨ’ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸਮੁੱਚੇ ਤੌਰ ‘ਤੇ, ਬਸੰਤੋ ਦਾ ਪਾਤਰ ਭਾਵੇਂ ਛੋਟਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਇਕਾਂਗੀ ਦੇ ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ੇ (ਔਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਅਤੇ ਸਵੈ-ਮਾਣ) ਨੂੰ ਬਲ ਦੇਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਸਲਾਹ ਹੀ ਮੇਲੋ ਦੇ ਬਗਾਵਤੀ ਕਦਮ ਦੀ ਨੀਂਹ ਬਣਦੀ ਹੈ।
