ਇਕਾਂਗੀ: ਅਰਮਾਨ (ਲੇਖਕ: ਜਤਿੰਦਰ ਬਰਾੜ)

ਵਿਸਥਾਰਪੂਰਵਕ ਸਾਰ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ

ਮੁੱਖ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ (Introduction)

‘ਅਰਮਾਨ’ ਇਕਾਂਗੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਾਟਕਕਾਰ ਜਤਿੰਦਰ ਬਰਾੜ ਦੀ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਡੂੰਘੀ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਅਤੇ ਯਥਾਰਥਵਾਦੀ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਇਹ ਇਕਾਂਗੀ ਅਜੋਕੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਉਸ ਕੌੜੇ ਸੱਚ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਮਾਪੇ ਆਪਣੀਆਂ ਅਧੂਰੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦਾ ਬੋਝ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਉੱਤੇ ਥੋਪ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਦੁਖਦਾਈ ਨਤੀਜੇ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਬੱਚੇ ਦਾ ਭਵਿੱਖ ਬਰਬਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਸਗੋਂ ਪੂਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਉਜਾੜ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਮੁੱਖ ਪਾਤਰ ਇੱਕ ਦਫ਼ਤਰੀ ਕਲਰਕ ‘ਬਾਊ ਜੀ’, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ‘ਸ਼ਾਂਤੀ’ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ‘ਸੁਨੀਲ’ (ਜਿਸ ਨੂੰ ਘਰ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ‘ਡਾਕਟਰ’ ਕਹਿ ਕੇ ਬੁਲਾਉਂਦੇ ਹਨ) ਹਨ।

1. ਸੁਪਨਿਆਂ ਦਾ ਬੋਝ ਅਤੇ ਬਚਪਨ

ਇਕਾਂਗੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਸਾਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਾਊ ਜੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੀ ਸੋਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੀਮਤ ਪਰ ਉੱਚ-ਖਾਹਿਸ਼ੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਇਹ ਸੁਪਨਾ ਬੁਣ ਲਿਆ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ‘ਡਾਕਟਰ’ ਬਣਾਉਣਗੇ।

• ਕਾਰਨ: ਉਹ ਆਪਣੀ ਮੱਧ-ਵਰਗੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਦਫ਼ਤਰੀ ਨੌਕਰੀ ਦੀ ਨਿਗੁਣੀ ਜਿਹੀ ਆਮਦਨ ਤੋਂ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਕਿ ਡਾਕਟਰੀ ਦਾ ਪੇਸ਼ਾ ਹੀ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੈਸਾ ਅਤੇ ਇੱਜ਼ਤ ਦਿਵਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
• ਗੁੜ੍ਹਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ: ਇਸੇ ਚਾਅ ਅਤੇ ਜ਼ਿੱਦ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬੱਚੇ ਦੇ ਜਨਮ ਸਮੇਂ ਉਸ ਨੂੰ ਗੁੜ੍ਹਤੀ ਵੀ ਇੱਕ ਡਾਕਟਰ ਤੋਂ ਦਿਵਾਈ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਹੀ ‘ਡਾਕਟਰ’ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਸੇ ਪਛਾਣ ਨਾਲ ਜਿਊਵੇ।

2. ਵਿਦਿਅਕ ਦਬਾਅ ਅਤੇ ਰੁਚੀਆਂ ਦਾ ਟਕਰਾਅ

ਬੱਚੇ (ਸੁਨੀਲ) ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਹੈਸੀਅਤ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਿੰਗੇ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਨ ਪਾਇਆ ਗਿਆ।

• ਮਾਨਸਿਕ ਰਿਸ਼ਵਤ: ਜਦੋਂ ਉਹ ਛੋਟਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਬਾਊ ਜੀ ਉਸ ਨੂੰ ਡਾਕਟਰ ਬਣਨ ਦਾ ਲਾਲਚ ਦੇ ਕੇ ਚਾਕਲੇਟ ਦਿੰਦੇ ਸਨ, ਜੋ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਬੱਚੇ ਦੇ ਮਨ ਨਾਲ ਖੇਡਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਸੀ।
• ਅਸਲੀਅਤ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ: ਸਕੂਲ ਦੀ ਅਧਿਆਪਕਾ ਨੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨੂੰ ਚਿਤਾਵਨੀ ਵੀ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਕਿ ਬੱਚਾ ਪੜ੍ਹਾਈ ਵਿੱਚ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣਾ ਹੋਮਵਰਕ ਵੀ ਖੁਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਪਰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨੇ ਅਧਿਆਪਕਾ ਦੀ ਸਲਾਹ ਮੰਨਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਉਸ ਉੱਤੇ ਹੀ ਗੁੱਸਾ ਕੀਤਾ।
• ਸੁਨੀਲ ਦੇ ਆਪਣੇ ਅਰਮਾਨ: ਬੱਚੇ ਦਾ ਅਸਲੀ ਨਾਮ ਸੁਨੀਲ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਸੀ। ਉਹ ਡਾਕਟਰ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪਾਇਲਟ ਬਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ ਜਾਂ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਪਰ ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਨਾਲ, ਮਾਪਿਆਂ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਰੁਚੀ ਅਤੇ ਜਜ਼ਬਾਤਾਂ ਵੱਲ ਕਦੇ ਕੋਈ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ।

3. ਜਜ਼ਬਾਤੀ ਬਲੈਕਮੇਲ ਅਤੇ ਅਸਫਲਤਾ

ਜਦੋਂ ਸੁਨੀਲ ਨੇ ਗਿਆਰ੍ਹਵੀਂ ਜਮਾਤ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਾਲ ‘ਥਰਡ ਡਵੀਜ਼ਨ’ (ਤੀਜੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ) ਵਿੱਚ ਪਾਸ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਅੱਗੇ ਪੜ੍ਹਨ ਤੋਂ ਸਾਫ਼ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਪਰ ਮਾਪਿਆਂ ਦੀ ਜ਼ਿੱਦ ਅਜੇ ਵੀ ਬਰਕਰਾਰ ਸੀ:

1. ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੁਨੀਲ ਨੂੰ ਜਜ਼ਬਾਤੀ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਬਲੈਕਮੇਲ ਕੀਤਾ।
2. ਉਸ ਨੂੰ ਨਵਾਂ ਸਕੂਟਰ ਲੈ ਕੇ ਦੇਣ ਦਾ ਲਾਲਚ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
3. ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਮੈਡੀਕਲ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ (ਪੀ.ਐੱਮ.ਟੀ. – PMT) ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰਨ ਲਈ ਮਨਾ ਲਿਆ ਗਿਆ।

ਮਾਪਿਆਂ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦਾ ਖਰਚਾ ਚੁੱਕਣ ਲਈ ਘਰ ਦੇ ਗਹਿਣੇ ਵੇਚ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਕਰਜ਼ਾ ਚੁੱਕਿਆ। ਪਰ ਨਤੀਜਾ ਉਹੀ ਨਿਕਲਿਆ ਜਿਸ ਦਾ ਡਰ ਸੀ—ਸੁਨੀਲ ਪੀ.ਐੱਮ.ਟੀ. ਦੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਵਿੱਚ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫੇਲ੍ਹ ਹੋ ਗਿਆ।

4. ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਦਲਦਲ ਵਿੱਚ ਗਰਕ ਹੋਣਾ

ਇਸ ਅਸਫਲਤਾ ਨੇ ਸੁਨੀਲ ਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਉਦਾਸੀ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਛਾ ਗਿਆ।

• ਮਾੜੀ ਸੰਗਤ: ਅਜਿਹੇ ਨਾਜ਼ੁਕ ਮੌਕੇ ਉਸ ਦਾ ਇੱਕ ਦੋਸਤ ‘ਵੀਰ’ ਆਇਆ। ਵੀਰ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਗ਼ਮ ਭੁਲਾਉਣ ਦੇ ਬਹਾਨੇ ਇੱਕ ਨਸ਼ੇ ਵਾਲਾ ਕੈਪਸੂਲ ਦਿੱਤਾ। ਇੱਥੋਂ ਹੀ ਸੁਨੀਲ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨਰਕ ਬਣਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ।
• ਮਾਪਿਆਂ ਦੀ ਅਣਗਹਿਲੀ: ਮਾਪਿਆਂ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਵਿੱਚ ਫੇਲ੍ਹ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਉਦਾਸ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਤਿਆਰੀ ਕਰਨ ਲਈ ਦਬਾਅ ਪਾਇਆ। ਬਾਊ ਜੀ ਨੇ ਦਫ਼ਤਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਾਰਟ-ਟਾਈਮ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨੇ ਇੱਕ ਦੁਕਾਨ ‘ਤੇ ਨੌਕਰੀ ਕਰ ਲਈ ਤਾਂ ਜੋ ਟਿਊਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਮਹਿੰਗੀ ਫੀਸ ਭਰੀ ਜਾ ਸਕੇ।
• ਦੋਹਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ: ਸੁਨੀਲ ਹੁਣ ਟਿਊਸ਼ਨ ਦੇ ਬਹਾਨੇ ਘਰੋਂ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪੈਸਿਆਂ ਨਾਲ ਨਸ਼ੇ ਖਰੀਦਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਦਲਦਲ ਵਿੱਚ ਫਸ ਚੁੱਕਾ ਸੀ ਜਿੱਥੋਂ ਵਾਪਸੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਸੀ।

5. ਦੁਖਦਾਈ ਅੰਤ (The Tragic Conclusion)

ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਅੰਤ ਬਹੁਤ ਹੀ ਭਿਆਨਕ ਅਤੇ ਰੂਹ ਕੰਬਾਊ ਹੈ:

• ਇੱਕ ਦਿਨ ਸੁਨੀਲ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਝੱਗ ਨਿਕਲਣ ਲੱਗੀ। ਫੈਮਿਲੀ ਡਾਕਟਰ ‘ਡਾਕਟਰ ਅਰੋੜਾ’ ਨੇ ਆ ਕੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਸੁਨੀਲ ਨੇ ਨਸ਼ੇ ਦੀ ਬਹੁਤ ਭਾਰੀ ਮਾਤਰਾ (Overdose) ਲਈ ਹੈ।
• ਜਦੋਂ ਮਾਪਿਆਂ ਨੇ ਤਲਾਸ਼ੀ ਲਈ ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚੋਂ ਲੁਕਾਏ ਹੋਏ ਨਸ਼ੇ ਮਿਲੇ। ਹਾਲਤ ਇੰਨੀ ਵਿਗੜ ਗਈ ਕਿ ਸੁਨੀਲ ਨਸ਼ੇ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਘਰ ਦਾ ਸਮਾਨ ਚੋਰੀ ਕਰਕੇ ਵੇਚਣ ਲੱਗਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ‘ਤੇ ਵੀ ਹੱਥ ਚੁੱਕਣ ਲੱਗ ਪਿਆ।
• ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਠੰਢੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਉਹ ਚੁੱਪਚਾਪ ਘਰੋਂ ਲਾਪਤਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਅਗਲੀ ਸਵੇਰ ਬਾਈਪਾਸ ਦੇ ਕੋਲੋਂ ਉਸ ਦੀ ਬੇਜਾਨ ਲਾਸ਼ ਮਿਲੀ।

ਸਿੱਟਾ (Conclusion)

ਇਕਾਂਗੀ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਬਾਊ ਜੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਜਵਾਨ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਜਨਾਜ਼ਾ ਚੁੱਕਣਾ ਪਿਆ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਮੌਤ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉਸ ਅੰਨ੍ਹੇ ‘ਅਰਮਾਨ’ ਦਾ ਕਤਲ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਇੱਕ ਹੱਸਦੇ-ਖੇਡਦੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਨਸ਼ਿਆਂ ਅਤੇ ਮੌਤ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਧੱਕ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਇਕਾਂਗੀ ਸਾਰੇ ਮਾਪਿਆਂ ਲਈ ਇੱਕ ਸਬਕ ਹੈ ਕਿ ਬੱਚਿਆਂ ‘ਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਥੋਪਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੁਨਰ ਅਤੇ ਰੁਚੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਇਕਾਂਗੀ: ‘ਅਰਮਾਨ’ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ-ਵਸਤੂ (Theme of Armaan)

ਲੇਖਕ: ਜਤਿੰਦਰ ਬਰਾੜ — ਇੱਕ ਗੰਭੀਰ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ

ਜਤਿੰਦਰ ਬਰਾੜ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਤ ਇਕਾਂਗੀ ‘ਅਰਮਾਨ’ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਕਹਾਣੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਅਜੋਕੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਮਾਜ ਦੀ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਗੰਭੀਰ, ਭਖਦੀ ਅਤੇ ਨਾਸੂਰ ਬਣ ਚੁੱਕੀ ਸਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਬੇਪਰਦ ਕਰਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਹੈ। ਇਸ ਇਕਾਂਗੀ ਦਾ ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ਾ ਨੌਜਵਾਨ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦਾ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਅੰਨ੍ਹੀ ਦਲਦਲ ਵਿੱਚ ਗਰਕ ਹੋਣਾ ਹੈ। ਲੇਖਕ ਨੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਬਾਰੀਕੀ ਨਾਲ ਇਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਿਕ ਕਾਰਨ ਖੋਜਿਆ ਹੈ—ਮਾਪਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਰੁਚੀ, ਮਾਨਸਿਕ ਸਮਰੱਥਾ ਅਤੇ ਯੋਗਤਾ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਣਗੌਲਿਆ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਅਧੂਰੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵਕਾਂਖਿਆਵਾਂ ਦਾ ਬੋਝ ਥੋਪਣਾ।

ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਦੀ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਨੁਕਤਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਵਿਸਥਾਰਪੂਰਵਕ ਸਮਝ ਸਕਦੇ ਹਾਂ:

1. ਮਾਪਿਆਂ ਦੀ ਬੇਲੋੜੀ ਜ਼ਿੱਦ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਦਬਾਅ (Parental Pressure)

ਇਕਾਂਗੀਕਾਰ ਨੇ ਬਾਊ ਜੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇ ਪਾਤਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਮਾਜ ਦੇ ਉਸ ਵਰਗ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਦਿਖਾਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸੁਤੰਤਰ ਜੀਵ ਸਮਝਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਦਾ ਇੱਕ ਸਾਧਨ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।

• ਪੂਰਵ-ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਭਵਿੱਖ: ਇਹ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਮਾਪੇ ਬੱਚੇ ਦੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਦਾ ਭਵਿੱਖ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਅਨੁਸਾਰ ਤੈਅ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਬਾਊ ਜੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਆਹ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਇਹ ਧਾਰ ਲਿਆ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ‘ਡਾਕਟਰ’ ਬਣਾਉਣਗੇ।
• ਚਿੰਨ੍ਹ ਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕ: ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੱਦ ਇਸ ਹੱਦ ਤੱਕ ਸੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬੱਚੇ ਦਾ ਨਾਮ ਹੀ ‘ਡਾਕਟਰ’ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਗੁੜ੍ਹਤੀ ਵੀ ਇੱਕ ਡਾਕਟਰ ਤੋਂ ਦਿਵਾਈ। ਉਹ ਬੱਚੇ ਦੀ ਅਸਲੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ, ਉਸ ਦੀ ਸਹਿਜ-ਯੋਗਤਾ (Aptitude) ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਸਗੋਂ ਅੰਨ੍ਹੇਵਾਹ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਉਸ ਦੇ ਕੋਮਲ ਮਨ ਉੱਤੇ ਠੋਸਦੇ ਹਨ।

2. ਬੱਚੇ ਦੀ ਰੁਚੀ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਦੀ ਅਣਦੇਖੀ

ਹਰ ਬੱਚੇ ਦੇ ਆਪਣੇ ਸੁਪਨੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਸ ਇਕਾਂਗੀ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸੁਪਨਿਆਂ ਦਾ ਕਤਲ ਹੁੰਦਾ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।

• ਸੁਨੀਲ ਦੇ ਅਸਲੀ ਅਰਮਾਨ: ਇਕਾਂਗੀ ਵਿੱਚ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਲੜਕਾ (ਸੁਨੀਲ) ਪੜ੍ਹਾਈ ਵਿੱਚ ਔਸਤ ਦਰਜੇ ਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਰੁਝਾਨ ਡਾਕਟਰੀ ਵੱਲ ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ‘ਅਰਮਾਨ’ ਪਾਇਲਟ ਬਣਨ ਜਾਂ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਦੇ ਸਨ।
• ਵਿਗਿਆਨਕ ਸਲਾਹ ਦੀ ਬੇਅਦਬੀ: ਸਕੂਲ ਦੀ ਅਧਿਆਪਕਾ, ਜੋ ਬੱਚੇ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਸਮਝਦੀ ਸੀ, ਨੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਬੱਚੇ ਦੇ ਕੈਰੀਅਰ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਉਸ ਦੀ ਸਾਈਕਾਲੋਜੀ (ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ) ਅਤੇ ਦਿਲਚਸਪੀ ਅਨੁਸਾਰ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਮਾਪਿਆਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਹਉਮੈ ਅੱਗੇ ਇਸ ਗੱਲ ਵੱਲ ਕੋਈ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਬੱਚਾ ਭਿਆਨਕ ਮਾਨਸਿਕ ਤਣਾਓ (Mental Stress) ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਗਿਆ।

3. ਅਸਫਲਤਾ ਅਤੇ ਘੋਰ ਨਿਰਾਸ਼ਾ (Failure and Depression)

ਜਦੋਂ ਕੁਦਰਤੀ ਰੁਚੀ ਦੇ ਉਲਟ ਕਿਸੇ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਕੰਮ ਲੱਦਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਅਸਫਲਤਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

• ਟਕਰਾਅ: ਮਾਪਿਆਂ ਦੇ ਲਗਾਤਾਰ ਦਬਾਅ ਹੇਠ ਸੁਨੀਲ ਨੇ ਮੈਡੀਕਲ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਤਾਂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ, ਪਰ ਉਹ ਪੀ.ਐੱਮ.ਟੀ. (PMT) ਵਰਗੀ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਵਿੱਚ ਸਫਲ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਿਆ।
• ਮਾਨਸਿਕ ਟੁੱਟ-ਭੱਜ: ਇਸ ਅਸਫਲਤਾ ਕਾਰਨ ਘਰ ਵਿੱਚ ਉਦਾਸੀ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਛਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਲੜਕਾ ਘੋਰ ਨਿਰਾਸ਼ਾ (Depression) ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਮਾਪਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਦਿਖਾਏ ਗਏ ਉੱਚੇ ਸੁਪਨੇ ਅਤੇ ਅਸਲੀਅਤ ਦੀ ਭਿਆਨਕ ਟੱਕਰ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਨਸਿਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਅੰਦਰੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਤੋੜ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ।

4. ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਭਿਆਨਕ ਦਲਦਲ (Drug Addiction)

ਇਹ ਇਕਾਂਗੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਦੁਖਦਾਈ ਅਤੇ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਪੱਖ ਹੈ।

• ਕਮਜ਼ੋਰ ਪਲ ਦਾ ਫਾਇਦਾ: ਜਦੋਂ ਬੱਚਾ ਮਾਨਸਿਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ, ਇਕੱਲਾ ਅਤੇ ਉਦਾਸ ਸੀ, ਤਾਂ ਸਮਾਜ ਦੀ ਗ਼ਲਤ ਸੰਗਤ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਅਖੌਤੀ ਦੋਸਤ ‘ਵੀਰ’ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਗ਼ਮ ਭੁਲਾਉਣ ਅਤੇ ਸਕੂਨ ਦੇਣ ਦੇ ਬਹਾਨੇ ਨਸ਼ੇ ਵਾਲਾ ਕੈਪਸੂਲ ਫੜਾ ਦਿੱਤਾ।
• ਧੋਖਾ ਤੇ ਮਜਬੂਰੀ: ਮਾਪੇ ਇਸ ਭੁਲੇਖੇ ਵਿੱਚ ਰਹੇ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਟਿਊਸ਼ਨ ‘ਤੇ ਮਿਹਨਤ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਆਪਣੀ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਲੁਕਾਉਣ ਲਈ ਟਿਊਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਪੈਸਿਆਂ ਨਾਲ ਨਸ਼ੇ ਖਰੀਦ ਕੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਰਬਾਦ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ।

5. ਸਮਾਜਿਕ ਕੁਰੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਤਿੱਖਾ ਵਿਅੰਗ (Social Evils and Satire)

ਲੇਖਕ ਨੇ ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ੇ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸਮਾਜ ਦੇ ਹੋਰ ਵੀ ਕਈ ਨਾਸੂਰਾਂ ‘ਤੇ ਕਰਾਰੀ ਚੋਟ ਕੀਤੀ ਹੈ:

• ਨਸ਼ੇ ਦੇ ਸੌਦਾਗਰ: ‘ਵੀਰ’ ਵਰਗੇ ਕਿਰਦਾਰ ਸਮਾਜ ਦੇ ਉਹ ਕੀੜੇ ਹਨ ਜੋ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਦਾ ਫਾਇਦਾ ਉਠਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਆਦੀ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਲੋਕ ਅਕਸਰ ਵਿਦਿਅਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰ ਨਸ਼ੇ ਦਾ ਕਾਰੋਬਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।
• ਮਾਂ-ਬੋਲੀ ਦੀ ਅਣਦੇਖੀ: ਇਕਾਂਗੀ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਖੌਤੀ ‘ਵਧੀਆ’ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਕੂਲਾਂ ‘ਤੇ ਵੀ ਵਿਅੰਗ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਣ ਦੀ ਮਨਾਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮਾਪੇ ਵੀ ਬੱਚਿਆਂ ਨਾਲ ਘਰ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੀ ਜਾਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲਣ ਵਿੱਚ ਝੂਠੀ ਸ਼ਾਨ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਨ।
• ਰਿਸ਼ਵਤ ਅਤੇ ਸਿਫਾਰਿਸ਼: ਲੇਖਕ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਦਿਖਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਅਜੋਕੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਨੌਕਰੀਆਂ ਲੈਣ ਲਈ ਕਾਬਲੀਅਤ ਦੀ ਬਜਾਏ ਸਿਫਾਰਿਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਵਤਾਂ ਦਾ ਬੋਲਬਾਲਾ ਹੈ।

6. ਦੁਖਾਂਤਕ ਅਤੇ ਰੂਹ ਕੰਬਾਊ ਅੰਤ (Tragic End)

ਇਕਾਂਗੀ ਦਾ ਅੰਤ ਬਹੁਤ ਹੀ ਹਿਰਦੇਵੇਧਕ ਹੈ। ਮਾਪਿਆਂ ਦੇ ਉਹ ‘ਅਰਮਾਨ’ (ਸੁਪਨੇ), ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪੂਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਕਮਾਈ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ, ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਜਵਾਨ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਜਨਾਜ਼ਾ ਚੁੱਕਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦੁਖਾਂਤਕ ਅੰਤ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਨੂੰ ਝੰਜੋੜ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਸੋਚਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝੇ ਬਿਨਾਂ ਲਏ ਗਏ ਜ਼ਿੱਦੀ ਫੈਸਲੇ ਕਿੰਨੇ ਘਾਤਕ ਅਤੇ ਜਾਨਲੇਵਾ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।

ਸਿੱਟਾ (Conclusion)

ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ‘ਅਰਮਾਨ’ ਇਕਾਂਗੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਿਕ, ਯਥਾਰਥਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜ-ਸੁਧਾਰਕ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਪਰਮ-ਉਦੇਸ਼ ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਸੁਨੇਹਾ ਦੇਣਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਬੱਚਿਆਂ ਉੱਤੇ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਦਾ ਜੂਲਾ ਥੋਪਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਯੋਗਤਾ, ਸਮਰੱਥਾ ਅਤੇ ਸ਼ੌਕ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਹੀ ਦਿਸ਼ਾ ਦੇਣ।

ਉਦਾਹਰਣ ਲਈ: ਲੇਖਕ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ ਮਿਸਾਲ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੱਛੀ ਨੂੰ ਜਬਰਦਸਤੀ ਦਰੱਖਤ ‘ਤੇ ਚੜ੍ਹਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਿਖਰ ‘ਤੇ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦੀ, ਸਗੋਂ ਸਿਰਫ ਤੜਫ-ਤੜਫ ਕੇ ਮਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਬਿਲਕੁਲ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੇਕਰ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਰੁਚੀ ਦੇ ਉਲਟ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਧੱਕਿਆ ਜਾਵੇਗਾ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦੋਵੇਂ ਬਰਬਾਦ ਹੋ ਜਾਣਗੇ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਸ ਇਕਾਂਗੀ ਵਿੱਚ ‘ਡਾਕਟਰ’ (ਸੁਨੀਲ) ਦੇ ਦੁਖਦਾਈ ਅੰਤ ਰਾਹੀਂ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।

‘ਅਰਮਾਨ’ ਦੀਆਂ ਨਾਟ-ਜੁਗਤਾਂ ਅਤੇ ਕਲਾ-ਪੱਖ

(Dramatic Techniques of Jatinder Brar’s ‘Armaan’)

ਜਤਿੰਦਰ ਬਰਾੜ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਿਆ ਇਕਾਂਗੀ ‘ਅਰਮਾਨ’ ਰੰਗ-ਮੰਚ (Stage) ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕ (Literary) ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਫਲ, ਪਰਿਪੱਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਰਚਨਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲੇਖਕ ਨੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੀਆਂ ਕਲਾਤਮਕ ਜੁਗਤਾਂ ਵਰਤੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਪਾਠਕ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਕ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਨਾਲ ਡੂੰਘੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜੋੜਦੀਆਂ ਹਨ।

ਇਸ ਇਕਾਂਗੀ ਦੇ ਕਲਾ-ਪੱਖ ਨੂੰ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਨੁਕਤਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਵਿਸਥਾਰ ਵਿੱਚ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ:

1. ਵਿਸ਼ਾ-ਵਸਤੂ (Subject Matter)

ਇਸ ਇਕਾਂਗੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯਥਾਰਥਕ (Realistic) ਅਤੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਿਕ (Psychological) ਹੈ।

• ਮੁੱਖ ਸਮੱਸਿਆ: ਇਕਾਂਗੀਕਾਰ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਮਾਜ ਦੀ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਗੰਭੀਰ ਅਤੇ ਤਤਕਾਲੀਨ ਸਮੱਸਿਆ—ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦਾ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਦਲਦਲ ਵਿੱਚ ਗਰਕ ਹੋਣਾ—ਨੂੰ ਬੜੀ ਦਲੇਰੀ ਨਾਲ ਚੁਣਿਆ ਹੈ।
• ਗਹਿਰਾਈ: ਇਸ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਸਿਰਫ਼ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਅਲਾਮਤ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਛਿਪੇ ਡੂੰਘੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਿਕ ਕਾਰਨਾਂ ਦੀ ਪੁਣਛਾਣ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਬਾਖੂਬੀ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਮਾਪਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਸਹਿਜ-ਯੋਗਤਾ (Aptitude) ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਰੁਚੀ ਨੂੰ ਅਣਗੌਲਿਆ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਅਧੂਰੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਥੋਪਣਾ ਕਿੰਨਾ ਘਾਤਕ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
• ਉਪ-ਵਿਸ਼ੇ: ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ੇ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਇਸ ਵਿੱਚ ਨਸ਼ੇ ਦੇ ਸੌਦਾਗਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕੋਝੀਆਂ ਚਾਲਾਂ, ਅਖੌਤੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਕੂਲਾਂ ਦਾ ਦਿਖਾਵੇ ਵਾਲਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰ, ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਰਿਸ਼ਵਤਖੋਰੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਫੈਲੇ ਵਹਿਮ-ਭਰਮ ਵਰਗੇ ਅਹਿਮ ਉਪ-ਵਿਸ਼ੇ ਵੀ ਬੜੀ ਖੂਬਸੂਰਤੀ ਨਾਲ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।

2. ਉਦੇਸ਼ (Purpose)

ਇਸ ਇਕਾਂਗੀ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਬਹੁਤ ਹੀ ਉਸਾਰੂ, ਪ੍ਰੇਰਨਾਦਾਇਕ ਅਤੇ ਸੁਧਾਰਕ ਹੈ।

• ਲੇਖਕ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮਕਸਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਜਾਗਰੂਕ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਦਿਖਾਉਣਾ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਕੈਰੀਅਰ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਹਕੀਕਤ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿ ਕੇ ਸਿਰਫ਼ “ਖ਼ਿਆਲੀ ਪੁਲਾਓ” ਪਕਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਸਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
• ਇਹ ਇਕਾਂਗੀ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਾਰਮਿਕ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੱਚੇ ਉੱਤੇ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਦਾ ਜੂਲਾ ਥੋਪਣ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਭਵਿੱਖ ਸੁਆਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਬਾਹ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਅਤੇ ਦੁਖਦਾਈ ਨਤੀਜਾ ਮੌਤ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਿਕਲ ਸਕਦਾ ਹੈ।

3. ਕਥਾਨਕ ਅਤੇ ਬਣਤਰ (Plot and Structure)

ਇਕਾਂਗੀ ਦਾ ਕਥਾਨਕ (ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਢਾਂਚਾ) ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੁਚੱਜੇ ਅਤੇ ਕਲਾਤਮਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਬੁਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਲੇਖਕ ਨੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਆਧੁਨਿਕ ਨਾਟਕੀ ਤਕਨੀਕਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤਾ ਹੈ:

• ਸੂਤਰਧਾਰ ਸ਼ੈਲੀ: ਇਕਾਂਗੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਮੁੱਖ ਪਾਤਰ ‘ਸ਼ਾਂਤੀ’ ਦੁਆਰਾ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਾਂਤੀ ਪੂਰੇ ਨਾਟਕ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ‘ਸੂਤਰਧਾਰ’ (Narrator) ਵਜੋਂ ਵਿਚਰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਰੰਗ-ਮੰਚ ‘ਤੇ ਆ ਕੇ ਬੀਤੇ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਵਰਤਮਾਨ ਦੀਆਂ ਕੜੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਜੋੜਦੀ ਹੈ।
• ਪਿੱਛਲ-ਝਾਤ (Flashback): ਇਕਾਂਗੀਕਾਰ ਨੇ ਵਰਤਮਾਨ ਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਭੂਤਕਾਲ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਨ ਲਈ ‘ਫਲੈਸ਼ਬੈਕ’ ਤਕਨੀਕ ਦੀ ਬਹੁਤ ਸਫਲ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਨਾਟਕ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੇ ਸਾਰ ਹੀ ਲਗਭਗ 25 ਸਾਲ ਪਿੱਛੇ ਚਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਬਾਊ ਜੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਵ-ਵਿਆਹੇ ਜੋੜੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸੁਪਨੇ ਸਿਰਜ ਰਹੇ ਸਨ।
• ਰੌਚਕਤਾ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਟੱਕਰ: ਕਥਾਨਕ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਅੰਤ ਤੱਕ ਇੱਕ ਜਗਿਆਸਾ ਅਤੇ ਰੌਚਕਤਾ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਮਾਪਿਆਂ ਦੀ ਜ਼ਿੱਦ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਬੇਬਸੀ ਵਿਚਕਾਰ ਚੱਲ ਰਹੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਟੱਕਰ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਤਣਾਓ ਕਈ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਨਾਟਕੀ ਮੌਕੇ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
• ਦੁਖਾਂਤਕ ਸਿਖਰ (Climax): ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਜਵਾਨ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਦਰਦਨਾਕ ਮੌਤ ਨਾਲ ਇਹ ਆਪਣੇ ਸਿਖਰ ‘ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ‘ਤੇ ਇੱਕ ਗਹਿਰਾ ਅਤੇ ਦੁਖਦਾਈ ਪ੍ਰਭਾਵ ਛੱਡਦਾ ਹੈ।

4. ਪਾਤਰ-ਉਸਾਰੀ (Characterization)

ਇਕਾਂਗੀ ਦੇ ਪਾਤਰ ਮਹਿਜ਼ ਕਲਪਨਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਜਿਉਂਦੇ-ਜਾਗਦੇ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਯਥਾਰਥਕ ਪਾਤਰ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

• ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਿਕ ਚਿਤਰਨ: ਪਾਤਰਾਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਅੰਦਰ ਚੱਲ ਰਹੀ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਭਾਵਾਂ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਨੂੰ ਲੇਖਕ ਨੇ ਬਹੁਤ ਬਰੀਕੀ ਨਾਲ ਪਰਦੇ ‘ਤੇ ਉਤਾਰਿਆ ਹੈ।
• ਪਾਤਰਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ: * ਬਾਊ ਜੀ: ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਜ਼ਿੱਦੀ ਅਤੇ ਰੂੜੀਵਾਦੀ ਪਿਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹਨ ਜੋ ਸਮਾਜਿਕ ਇੱਜ਼ਤ ਲਈ ਬੱਚੇ ਦੀ ਬਲੀ ਦੇ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
  • ਸ਼ਾਂਤੀ: ਇੱਕ ਭਾਵੁਕ ਪਰ ਬੇਸਮਝ ਮਾਂ ਹੈ ਜੋ ਮਮਤਾ ਦੇ ਵੇਗ ਵਿੱਚ ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦੇਖ ਪਾਉਂਦੀ।
  • ਡਾਕਟਰ (ਸੁਨੀਲ): ਇੱਕ ਦੱਬਿਆ ਹੋਇਆ, ਅਣਗੌਲਿਆ ਅਤੇ ਸਥਿਤੀਆਂ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਪੁੱਤਰ ਹੈ।
• ਸਹਾਇਕ ਪਾਤਰ: ਸਕੂਲ ਅਧਿਆਪਕਾ, ਨਸ਼ੇੜੀ ਦੋਸਤ ‘ਵੀਰ’ ਅਤੇ ‘ਡਾਕਟਰ ਅਰੋੜਾ’ ਵਰਗੇ ਸਹਾਇਕ ਪਾਤਰ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਲੋੜੀਂਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ।
• ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ: ਪਾਤਰਾਂ ਦੇ ਸੁਭਾਅ ਨੂੰ ਉਘਾੜਨ ਲਈ ਲੇਖਕ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਸੀ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਅਤੇ ਕਾਰਜ (Action) ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਬਾਊ ਜੀ ਦਾ ਗੁੱਸਾ ਅਤੇ ਸੁਨੀਲ ਦੀ ਖਾਮੋਸ਼ ਬਗਾਵਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਨੂੰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹਨ।

5. ਵਾਰਤਾਲਾਪ (Dialogue)

ਇਸ ਇਕਾਂਗੀ ਦੇ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਬਹੁਤ ਹੀ ਛੋਟੇ, ਚੁਸਤ, ਸਾਰਥਕ ਅਤੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਿਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹਨ।

• ਕਥਾਤਮਕ ਖੱਪਾ ਪੂਰਾ ਕਰਨਾ: ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੁਆਰਾ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਗੱਲਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਦੱਸਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਸਟੇਜ ‘ਤੇ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਦਿਖਾਉਣੀਆਂ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਵੇਗ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
• ਯਥਾਰਥਕ ਲਹਿਜਾ: ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਆਮ ਮੱਧ-ਵਰਗੀ ਘਰੇਲੂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਬਹੁਤ ਨੇੜੇ ਹਨ, ਜੋ ਪਾਤਰਾਂ ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹਨ।

6. ਦੇਸ਼-ਕਾਲ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਨ (Setting and Atmosphere)

ਲੇਖਕ ਨੇ ਇਕਾਂਗੀ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਮੱਧ-ਵਰਗੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਜੀਵ ਵਾਤਾਵਰਨ ਸਿਰਜਿਆ ਹੈ।

• ਦਿਖਾਵੇ ਵਾਲੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਕੂਲਾਂ ਦਾ ਮਾਹੌਲ, ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਮਾਂ-ਬੋਲੀ ਦੀ ਬਜਾਏ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਹਿੰਦੀ ਬੋਲਣਾ, ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਵਧਦਾ ਪ੍ਰਚਲਨ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਜਨਾਜ਼ੇ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਮਾਹੌਲ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਸੋਚਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

7. ਭਾਸ਼ਾ-ਸ਼ੈਲੀ (Language and Style)

ਇਕਾਂਗੀ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਰਲ, ਸਾਦੀ ਅਤੇ ਪਾਤਰਾਂ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ (ਭਾਵ ਪਾਤਰਾਂ ਦੇ ਪੱਧਰ ਅਨੁਸਾਰ) ਹੈ।

• ਵਿਅੰਗਾਤਮਕ ਸ਼ੈਲੀ: ਲੇਖਕ ਨੇ ਵਿਅੰਗ (Satire) ਦੀ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਗੰਭੀਰ ਵਿਸ਼ੇ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਿਆਂ ਵੀ ਲੇਖਕ ਨੇ ਸਮਾਜਿਕ ਕੁਰੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦੀ ਅੰਨ੍ਹੀ ਜ਼ਿੱਦ ‘ਤੇ ਤਿੱਖਾ ਵਿਅੰਗ ਕੀਤਾ ਹੈ।

8. ਸਿਰਲੇਖ (Title)

ਇਕਾਂਗੀ ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ ‘ਅਰਮਾਨ’ ਬਹੁਤ ਹੀ ਢੁੱਕਵਾਂ, ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਕ ਅਤੇ ਅਰਥ-ਭਰਪੂਰ ਹੈ।

• ਇਹ ਸਿਰਲੇਖ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਅੰਗ ਵੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ‘ਅਰਮਾਨਾਂ’ (ਸੁਪਨਿਆਂ) ਨੂੰ ਮਾਪੇ ਪਾਲ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਹ ਪੂਰੇ ਹੋਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੀ ਇਕਲੌਤੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਿਰਲੇਖ ਇਕਾਂਗੀ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਸ਼ੇ ਨਾਲ ਸਿੱਧਾ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

9. ਰੰਗ-ਮੰਚ (Stageability)

ਕਿਉਂਕਿ ਜਤਿੰਦਰ ਬਰਾੜ ਖੁਦ ਇੱਕ ਸਫਲ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਵੀ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਇਕਾਂਗੀ ਰੰਗ-ਮੰਚ ਦੀਆਂ ਵਿਹਾਰਕ ਲੋੜਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

• ਰੌਸ਼ਨੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ (Lighting Effects): ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਵਕਫੇ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਰੌਸ਼ਨੀ ਦੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੂਝ-ਬੂਝ ਨਾਲ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸ਼ਾਂਤੀ ਸੂਤਰਧਾਰ ਵਜੋਂ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਰੌਸ਼ਨੀ ਦਾ ਪੂਰਾ ਕੇਂਦਰ (Spotlight) ਉਸ ‘ਤੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਇੱਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਨਾਟਕੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
• ਸਰਲਤਾ: ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੀ ਅਜਿਹੀ ਘਟਨਾ ਜਾਂ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਟੇਜ ‘ਤੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੋਵੇ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਇਹ ਇਕਾਂਗੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਧਾਰਨ ਰੰਗ-ਮੰਚ ‘ਤੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਖੇਡਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਸਿੱਟਾ (Conclusion)

ਸਮੁੱਚੇ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਅਸੀਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ‘ਅਰਮਾਨ’ ਇਕਾਂਗੀ ਨਾਟ-ਜੁਗਤਾਂ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਇੱਕ ਪਰਿਪੱਕ ਅਤੇ ਸੰਪੂਰਨ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਗੁੰਦਵਾਂ ਕਥਾਨਕ, ਜਿਉਂਦੇ-ਜਾਗਦੇ ਪਾਤਰ, ਸਾਰਥਕ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਅਤੇ ਰੰਗ-ਮੰਚੀ ਤਕਨੀਕਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਸੂਤਰਧਾਰ ਅਤੇ ਰੌਸ਼ਨੀ ਪ੍ਰਭਾਵ) ਇਸ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟਕ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਉੱਚਾ ਸਥਾਨ ਦਿਵਾਉਂਦੇ ਹਨ।

ਬਾਊ ਜੀ

ਜਤਿੰਦਰ ਬਰਾੜ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਇਕਾਂਗੀ ‘ਅਰਮਾਨ’ ਵਿੱਚ ਬਾਊ ਜੀ ਦਾ ਪਾਤਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਹੈ। ਉਹ ਇਸ ਪੂਰੀ ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਧੁਰੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਜੋਕੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੱਧ-ਵਰਗੀ ਮਾਪਿਆਂ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀਆਂ ਅਧੂਰੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਅਤੇ ਨਾਕਾਮੀਆਂ ਦਾ ਬੋਝ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਮਾਸੂਮ ਮੋਢਿਆਂ ‘ਤੇ ਲੱਦ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੇ ਸੁਪਨੇ ਪੂਰੇ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਬਾਊ ਜੀ ਦੇ ਚਰਿੱਤਰ ਦੇ ਮੁੱਖ ਨੁਕਤੇ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨ:

1. ਇੱਕ ਸਾਧਾਰਨ ਦਫ਼ਤਰੀ ਕਲਰਕ ਅਤੇ ‘ਜਗਤ ਬਾਊ ਜੀ’

ਬਾਊ ਜੀ ਇੱਕ ਸਰਕਾਰੀ ਦਫ਼ਤਰ ਵਿੱਚ ਮਾਮੂਲੀ ਕਲਰਕ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਉੱਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਿੱਤੇ ਦਾ ਇੰਨਾ ਗਹਿਰਾ ਅਸਰ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਇੱਕ ‘ਬਾਊ’ ਵਜੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੱਕੀ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ।

• ਸਮਾਜਿਕ ਪਛਾਣ: ਦਫ਼ਤਰ ਦੇ ਵੱਡੇ ਅਫ਼ਸਰ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਚਪੜਾਸੀ ਤੱਕ ਅਤੇ ਮੁਹੱਲੇ ਦੇ ਦੁਕਾਨਦਾਰ, ਧੋਬੀ ਤੇ ਗੁਆਂਢੀ, ਸਭ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ‘ਬਾਊ ਜੀ’ ਕਹਿ ਕੇ ਹੀ ਬੁਲਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਜ਼ਾਕ ਵਿੱਚ “ਜਗਤ ਬਾਊ ਜੀ” ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ।
• ਕੰਮ ਤੋਂ ਅਸੰਤੁਸ਼ਟੀ: ਉਹ ਆਪਣੀ ਨੌਕਰੀ ਤੋਂ ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਉਹ ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਧੂੜ ਭਰੀਆਂ ਫਾਈਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁਲਣ ਅਤੇ ਉੱਚ-ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਬੇਵਜ੍ਹਾ ਝਾੜਾਂ ਖਾਣ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸੁਪਰਡੈਂਟ ਨੂੰ ‘ਮਨਹੂਸ’ ਸਮਝਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਮੌਜੂਦਾ ਸਥਿਤੀ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ।

2. ਅਧੂਰੇ ਸੁਪਨੇ ਅਤੇ ਖ਼ਿਆਲੀ ਪੁਲਾਓ ਪਕਾਉਣ ਵਾਲਾ

ਬਾਊ ਜੀ ਦਾ ਕਿਰਦਾਰ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਹੈ ਜੋ ਹਕੀਕਤ ਵਿੱਚ ਜਿਊਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਸੁਪਨਿਆਂ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

• ਡਾਕਟਰੀ ਦਾ ਅਰਮਾਨ: ਬਾਊ ਜੀ ਖ਼ੁਦ ਕਦੇ ਡਾਕਟਰ ਬਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਪਰ ਬਣ ਨਹੀਂ ਸਕੇ। ਇਸੇ ਅਧੂਰੀ ਇੱਛਾ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅਰਮਾਨ ਬਣਾ ਲਿਆ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਡਾਕਟਰ ਜ਼ਰੂਰ ਬਣਾਉਣਗੇ।
• ਸੁਪਨਿਆਂ ਦੀ ਬੁਣਤੀ: ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਇਹ ਸੁਪਨਾ ਦੇਖ ਲਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਅਕਸਰ ਅਜਿਹੇ ‘ਖ਼ਿਆਲੀ ਪੁਲਾਓ’ ਪਕਾਉਂਦੇ ਸਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਵੱਡਾ ਹੋ ਕੇ ਨਾਮਵਰ ਡਾਕਟਰ ਬਣੇਗਾ, ਉਸ ਦਾ ਵਿਆਹ ਕਿਸੇ ਲੇਡੀ ਡਾਕਟਰ ਨਾਲ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਹਸਪਤਾਲ ਖੋਲ੍ਹਣਗੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਸੋਚਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਕਿ ਰਿਟਾਇਰਮੈਂਟ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਖੁਦ ਉੱਥੇ ਦਵਾਈਆਂ ਦੀ ਦੁਕਾਨ (Chemist shop) ਕਰਨਗੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਉੱਥੇ ਸੁਪਰਡੈਂਟ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਸੰਭਾਲੇਗੀ।

3. ਬੱਚੇ ‘ਤੇ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਥੋਪਣ ਵਾਲਾ ਜ਼ਿੱਦੀ ਪਿਤਾ

ਬਾਊ ਜੀ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਪਿਤਾ ਵਜੋਂ ਉੱਭਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਬੱਚੇ ਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਰੁਚੀ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਸਮਰੱਥਾ ਨੂੰ ਅਣਗੌਲਿਆ ਕਰਕੇ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੱਦ ਨੂੰ ਹੀ ਸਰਵਉੱਚ ਮੰਨਦੇ ਹਨ:

• ਨਾਮ ਅਤੇ ਗੁੜ੍ਹਤੀ: ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਜਨਮ ਸਮੇਂ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਗੁੜ੍ਹਤੀ ਇੱਕ ਡਾਕਟਰ ਤੋਂ ਦਿਵਾਈ ਅਤੇ ਬੱਚੇ ਦਾ ਘਰ ਦਾ ਨਾਮ (Pet name) ਹੀ ‘ਡਾਕਟਰ’ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਇਸ ਲਈ ਸੀ ਤਾਂ ਜੋ ਬੱਚਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਸੇ ਅਹਿਸਾਸ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਹੋਵੇ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਡਾਕਟਰ ਹੀ ਬਣਨਾ ਹੈ।
• ਮਾਨਸਿਕ ਰਿਸ਼ਵਤ (ਲਾਲਚ): ਜਦੋਂ ਸੁਨੀਲ ਛੋਟਾ ਸੀ ਅਤੇ ਡਾਕਟਰ ਬਣਨ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਬਾਊ ਜੀ ਉਸ ਨੂੰ ਚਾਕਲੇਟ ਦਾ ਲਾਲਚ ਦੇ ਕੇ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਉਸ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਇਹ ਕਹਾਉਂਦੇ ਸਨ ਕਿ “ਮੈਂ ਡਾਕਟਰ ਬਣਾਂਗਾ”।
• ਰੁਚੀ ਦੀ ਅਣਦੇਖੀ: ਜਦੋਂ ਸੁਨੀਲ ਨੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹ ਪੜ੍ਹਾਈ ਵਿੱਚ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅਰਮਾਨ ਪਾਇਲਟ ਬਣਨ ਜਾਂ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਭਰਤੀ ਹੋਣ ਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਬਾਊ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਡਰਾ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉੱਥੇ ਮੁਕਾਬਲਾ ਬਹੁਤ ਸਖ਼ਤ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ ‘ਜੌਬ-ਸਕਿਓਰਿਟੀ’ (ਨੌਕਰੀ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ) ਅਤੇ ਪੈਸੇ ਦੇ ਲਾਲਚ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਮੈਡੀਕਲ ਲਾਈਨ ਵਿੱਚ ਧੱਕ ਦਿੱਤਾ।

4. ਕੁਰਬਾਨੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪਰ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਿਕ ਪੱਖੋਂ ਬੇਸਮਝ ਪਿਤਾ

ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ ਕਿ ਬਾਊ ਜੀ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸੁਨਹਿਰੀ ਭਵਿੱਖ ਲਈ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਕਰਨ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਹਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸੋਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗ਼ਲਤ ਹੈ।

• ਆਰਥਿਕ ਸੰਘਰਸ਼: ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੁਨੀਲ ਨੂੰ ਮੈਡੀਕਲ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ (PMT) ਲਈ ਰਾਜ਼ੀ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਨਵਾਂ ਸਕੂਟਰ ਲੈ ਕੇ ਦਿੱਤਾ।
• ਮਿਹਨਤ ਤੇ ਕਰਜ਼ਾ: ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਮਹਿੰਗੀਆਂ ਟਿਊਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਖਰਚੇ ਚੁੱਕਣ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਘਰ ਦੇ ਗਹਿਣੇ ਤੱਕ ਵੇਚ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਕਰਜ਼ਾ ਚੁੱਕਿਆ। ਇੰਨਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਿਹਤ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਦਫ਼ਤਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਪਾਰਟ-ਟਾਈਮ ਨੌਕਰੀ ਵੀ ਕੀਤੀ। ਪਰ ਅਫ਼ਸੋਸ, ਇਹ ਸਾਰੀ ਜੱਦੋ-ਜਹਿਦ ਬੱਚੇ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਜਜ਼ਬਾਤਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝੇ ਬਿਨਾਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਅੰਤ ਬਹੁਤ ਹੀ ਭਿਆਨਕ ਨਿਕਲਿਆ।

5. ਇੱਕ ਬੇਵਸ, ਲਾਚਾਰ ਅਤੇ ਦੁਖੀ ਇਨਸਾਨ

ਜਦੋਂ ਸੁਨੀਲ ਪੀ.ਐੱਮ.ਟੀ. ਦੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਵਿੱਚ ਫੇਲ੍ਹ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਕਾਰਨ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਦਲਦਲ ਵਿੱਚ ਫਸ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਬਾਊ ਜੀ ਦੀ ਹਾਲਤ ਬਹੁਤ ਹੀ ਤਰਸਯੋਗ ਹੋ ਗਈ।

• ਪਰਿਵਾਰਕ ਟੱਕਰ: ਨਸ਼ੇ ਦੀ ਲੋੜ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਲਈ ਜਦੋਂ ਸੁਨੀਲ ਨੇ ਬਾਊ ਜੀ ਦੀ ਪਸੰਦੀਦਾ ਘੜੀ ਵੇਚ ਦਿੱਤੀ, ਤਾਂ ਬਾਊ ਜੀ ਨੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਥੱਪੜ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਪਰ ਦੁਖਾਂਤ ਉਦੋਂ ਵਾਪਰਿਆ ਜਦੋਂ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ‘ਤੇ ਹੀ ਹੱਥ ਚੁੱਕ ਲਿਆ ਅਤੇ ਗਾਲ੍ਹਾਂ ਕੱਢੀਆਂ। ਇਸ ਮੌਕੇ ਬਾਊ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਘਰੋਂ ਬੇਦਖ਼ਲ ਕਰਨ ਦੀ ਧਮਕੀ ਤਾਂ ਦਿੱਤੀ, ਪਰ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਉਹ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਟੁੱਟ ਚੁੱਕੇ ਸਨ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਹਾਰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਸਨ।

6. ਦੁਖਾਂਤਕ ਪਾਤਰ (Tragic Character)

ਇਕਾਂਗੀ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਿਆਂ ਬਾਊ ਜੀ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਤ੍ਰਾਸਦਿਕ (Tragic) ਪਾਤਰ ਬਣ ਕੇ ਉੱਭਰਦੇ ਹਨ।

• ਜਿਸ ਇਕਲੌਤੇ ਪੁੱਤਰ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪੂਰੀ ਉਮਰ ਦੇ ਸੁਪਨੇ ਬੁਣੇ ਸਨ ਅਤੇ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਇੱਕ ਕਰਕੇ ਮਿਹਨਤ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਉਹੀ ਪੁੱਤਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਭੇਂਟ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ।
• ਹਿਰਦੇਵੇਧਕ ਅੰਤ: ਇਕਾਂਗੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਬਾਊ ਜੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਜਵਾਨ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਜਨਾਜ਼ਾ ਆਪਣੇ ਮੋਢਿਆਂ ‘ਤੇ ਚੁੱਕਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪਿਤਾ ਲਈ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਨਾਕਾਮੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ‘ਅਰਮਾਨ’ ਰਾਖ ਬਣ ਕੇ ਉੱਡ ਗਏ।

ਸਿੱਟਾ (Conclusion)

ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਾਊ ਜੀ ਇੱਕ ਮਿਹਨਤੀ, ਇਮਾਨਦਾਰ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਬੇਪਨਾਹ ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪਿਤਾ ਹਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਬੇਸਮਝੀ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਥੋਪਣ ਦੀ ਅੰਨ੍ਹੀ ਜ਼ਿੱਦ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਸਦੇ-ਵਸਦੇ ਘਰ ਨੂੰ ਉਜਾੜ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਸਮਾਜ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਮਾਪਿਆਂ ਲਈ ਇੱਕ ਪ੍ਰਤੀਕ ਅਤੇ ਸਬਕ ਹਨ ਜੋ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਅਸਲੀ ਕਾਬਲੀਅਤ ਅਤੇ ਰੁਚੀ ਪਛਾਣਨ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਅਧੂਰੇ ਸੁਪਨੇ ਪੂਰੇ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਮਸ਼ੀਨ ਜਾਂ ਸਾਧਨ ਮਾਤਰ ਸਮਝਦੇ ਹਨ।

ਸ਼ਾਂਤੀ

ਜਤਿੰਦਰ ਬਰਾੜ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਇਕਾਂਗੀ ‘ਅਰਮਾਨ’ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦਾ ਪਾਤਰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਇਕਾਂਗੀ ਦੇ ਮੁੱਖ ਪਾਤਰ ਬਾਊ ਜੀ ਦੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ‘ਡਾਕਟਰ’ (ਸੁਨੀਲ) ਦੀ ਮਾਂ ਹੈ। ਸ਼ਾਂਤੀ ਦਾ ਪਾਤਰ ਸਮਾਜ ਦੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮਾਵਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਅਸਲੀ ਕਾਬਲੀਅਤ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਆਪਣੀਆਂ ਅਧੂਰੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ, ਨਿੱਜੀ ਸੁਪਨਿਆਂ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਦਿਖਾਵੇ ਦੀ ਖ਼ਾਤਰ ਬੱਚਿਆਂ ‘ਤੇ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਥੋਪਦੀਆਂ ਹਨ।

1. ਸੁਪਨ-ਸਾਜ਼ ਅਤੇ ਖ਼ਿਆਲੀ ਪੁਲਾਓ ਪਕਾਉਣ ਵਾਲੀ (Ambitious Dreamer)

ਸ਼ਾਂਤੀ ਦਾ ਸੁਭਾਅ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਬਾਊ ਜੀ ਵਾਂਗ ਹੀ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਅਰਮਾਨਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹਕੀਕਤ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹਵਾਈ ਕਿਲ੍ਹੇ ਉਸਾਰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

• ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਸੋਚ: ਉਸ ਦੀ ਮਹੱਤਵਕਾਂਖਿਆ ਇੰਨੀ ਪ੍ਰਬਲ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਇਹ ਸੁਪਨਾ ਦੇਖ ਲਿਆ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ‘ਡਾਕਟਰ’ ਬਣਾਏਗੀ। ਜਦੋਂ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਪਤੀ ਬਾਊ ਜੀ ਦੀ ਵੀ ਇਹੀ ਇੱਛਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਦੀ ਕੋਈ ਹੱਦ ਨਾ ਰਹੀ।
• ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਯੋਜਨਾ: ਉਹ ਅਕਸਰ ਅਜਿਹੇ ਸੁਪਨੇ ਲੈਂਦੀ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਵੱਡਾ ਡਾਕਟਰ ਬਣੇਗਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਇੱਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਹਸਪਤਾਲ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਉਹ ਖ਼ੁਦ ਉੱਥੇ ‘ਸੁਪਰਡੈਂਟ’ ਬਣ ਕੇ ਪੂਰੇ ਰੋਅਬ ਨਾਲ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸੰਭਾਲੇਗੀ।
• ਗੁੜ੍ਹਤੀ ਅਤੇ ਨਾਮ: ਇਸੇ ਚਾਅ ਅਤੇ ਜ਼ਿੱਦ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਜਨਮ ਸਮੇਂ ਉਸ ਨੂੰ ਗੁੜ੍ਹਤੀ ਵੀ ਹਸਪਤਾਲ ਦੇ ਡਾਕਟਰ ਤੋਂ ਦੁਆਈ ਅਤੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਬੱਚੇ ਦਾ ਨਾਮ (ਨਿੱਕ-ਨੇਮ) ਹੀ ‘ਡਾਕਟਰ’ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਪਛਾਣ ਹੀ ਡਾਕਟਰੀ ਨਾਲ ਜੁੜ ਜਾਵੇ।

2. ਬੇਸਮਝ ਅਤੇ ਜ਼ਿੱਦੀ ਮਾਂ (Naive and Stubborn)

ਸ਼ਾਂਤੀ ਭਾਵੇਂ ਦਸਵੀਂ ਪਾਸ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਇੱਕ ਮਾਂ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ ਬੱਚੇ ਦੇ ਨਾਜ਼ੁਕ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸਫਲ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

• ਗਲਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹਾਈ: ਸੁਨੀਲ ਪੜ੍ਹਾਈ ਵਿੱਚ ਕਮਜ਼ੋਰ ਸੀ, ਪਰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਉਸ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ ਸੁਧਾਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਅੰਨ੍ਹੇ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਹੋਮਵਰਕ ਖੁਦ ਹੀ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਅਧਿਆਪਕਾ ਨੇ ਇਸ ਗੱਲ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਟੋਕਿਆ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਗਲਤੀ ਮੰਨਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਝੂਠ ਬੋਲ ਕੇ ਬੱਚੇ ਦਾ ਪੱਖ ਪੂਰਿਆ।
• ਅਧਿਆਪਕਾ ਨਾਲ ਬਹਿਸ: ਜਦੋਂ ਸਕੂਲ ਦੀ ਅਧਿਆਪਕਾ ਨੇ ਸਿਆਣਪ ਭਰੀ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਬੱਚੇ ਦੀ ਰੁਚੀ (Aptitude) ਡਾਕਟਰੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਤਾਂ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨੇ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਬੁਰਾ ਮਨਾਇਆ, ਗੁੱਸਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਜ਼ਿੱਦ ਕੀਤੀ ਕਿ “ਸਾਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ, ਇਹ ਡਾਕਟਰ ਹੀ ਬਣੇਗਾ”।

3. ਦਿਖਾਵੇ ਦੀ ਸ਼ੌਕੀਨ (Fond of Show-off)

ਸ਼ਾਂਤੀ ਵਿੱਚ ਮੱਧ-ਵਰਗੀ ਔਰਤਾਂ ਵਾਲਾ ਉਹ ਸੁਭਾਅ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈ ਜੋ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਚਾ ਦਿਖਣ ਲਈ ਹਮੇਸ਼ਾ ਤਿਆਰ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।

• ਜਦੋਂ ਅਧਿਆਪਕਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਕੂਲ ਬੁਲਾਇਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਬੱਚੇ ਦੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਮਨ੍ਹਾ ਕਰਨ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਸਕੂਟਰ ‘ਤੇ ਗਈ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਮੀਰ ਅਤੇ ਮਾਡਰਨ ਦਿਖਾਉਣ ਲਈ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਪਰਸ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢ ਕੇ ਲਿਪਸਟਿਕ ਲਗਾਈ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਕੋਟੀ ਪਾ ਕੇ ਗਈ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਲਈ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਦੂਜੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪੱਖੋਂ ਘੱਟ ਨਾ ਲੱਗੇ।

4. ਬੱਚੇ ‘ਤੇ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਥੋਪਣ ਵਾਲੀ (Imposing Will)

ਸ਼ਾਂਤੀ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਦਾ ਪਿਆਰ ਸੁਆਰਥੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਪੁੱਤਰ ਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦੀ ਕਦਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ।

• ਰੁਚੀ ਦੀ ਅਣਦੇਖੀ: ਜਦੋਂ ਪੁੱਤਰ (ਸੁਨੀਲ) ਨੇ ਬੜੀ ਹਿੰਮਤ ਕਰਕੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਪੜ੍ਹਾਈ ਵਿੱਚ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੈ ਅਤੇ ਡਾਕਟਰ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪਾਇਲਟ ਬਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਹੱਲਾਸ਼ੇਰੀ ਦੇਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਰੋਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਮਮਤਾ ਦਾ ਵਾਸਤਾ ਪਾ ਕੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਇਕਲੌਤੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਫੌਜ ਵਰਗੇ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਭੇਜੇਗੀ।
• ਜਜ਼ਬਾਤੀ ਬਲੈਕਮੇਲ (Emotional Blackmail): ਉਸ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਅਤੇ ਰੋ-ਰੋ ਕੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਇੰਨਾ ਮਜਬੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਹ ਮੈਡੀਕਲ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ (PMT) ਕਰਨ ਲਈ ਹਾਮੀ ਭਰ ਦੇਵੇ ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦੀ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਝੂਠੀ ਇੱਜ਼ਤ ਰੱਖ ਸਕੇ।

5. ਕੁਰਬਾਨੀ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਪਰ ਗਲਤ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ (Misguided Sacrifice)

ਸ਼ਾਂਤੀ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਿਹਨਤੀ ਔਰਤ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਲਈ ਆਪਣੀ ਸੁੱਖ-ਸੁਵਿਧਾ ਦੀ ਹਰ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਗਲਤ ਹੈ।

• ਜਦੋਂ ਸੁਨੀਲ ਮੈਡੀਕਲ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਅਤੇ ਮਹਿੰਗੀਆਂ ਟਿਊਸ਼ਨਾਂ ਲੈਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰੀ ਵਿੱਚ ਮੰਨ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਘਰ ਦਾ ਵਾਧੂ ਖਰਚਾ ਚਲਾਉਣ ਲਈ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨੇ ਇੱਕ ਦੁਕਾਨ ‘ਤੇ ਨੌਕਰੀ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਸਭ ਤੋਂ ਦੁਖਦਾਈ ਗੱਲ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਇੱਕ ਕਰਕੇ ਜਿਸ ਪੜ੍ਹਾਈ ਲਈ ਪੈਸੇ ਜੋੜ ਰਹੀ ਸੀ, ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਉਹ ਸਾਰੇ ਪੈਸੇ ਆਪਣੀ ਮਾਨਸਿਕ ਉਦਾਸੀ ਨੂੰ ਲੁਕਾਉਣ ਲਈ ਨਸ਼ਿਆਂ ‘ਤੇ ਖਰਚ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ।

6. ਦੁਖਾਂਤਕ ਪਾਤਰ (Tragic Character)

ਇਕਾਂਗੀ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਿਆਂ ਸ਼ਾਂਤੀ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਤ੍ਰਾਸਦਿਕ (Tragic) ਪਾਤਰ ਬਣ ਕੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਹਾਲਤ ‘ਤੇ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਤਰਸ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

• ਉਸ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਦਮਾ ਉਦੋਂ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ‘ਡਾਕਟਰ’ ਪੁੱਤਰ ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਭਿਆਨਕ ਨਸ਼ੇੜੀ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਬੇਹੋਸ਼ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਝੱਗ ਨਿਕਲਦੀ ਦੇਖਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘਬਰਾ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਹੇਠੋਂ ਜ਼ਮੀਨ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
• ਕਰੁਣਾਮਈ ਅੰਤ: ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਹੀ ਜ਼ਿੱਦ, ਮਾਨਸਿਕ ਬੇਸਮਝੀ ਅਤੇ ਅੰਨ੍ਹੇ ਮੋਹ ਕਾਰਨ ਉਸ ਦਾ ਜਵਾਨ ਪੁੱਤਰ ਮੌਤ ਦੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਚਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ‘ਅਰਮਾਨ’ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਮਾਂ ਲਈ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਕੀ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਜਿਉਂਦੇ ਜੀਅ ਆਪਣੇ ਹੀ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਅਰਥੀ ਦੇਖਣੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ।

ਸਿੱਟਾ (Conclusion)

ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਸ਼ਾਂਤੀ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਮਾਂ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਭਲਾ ਤਾਂ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਉਸ ਦਾ ਚੁਣਿਆ ਹੋਇਆ ਰਸਤਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਲਤ ਹੈ। ਉਹ ਬੱਚੇ ਦੀ ਅਸਲੀ ਯੋਗਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨੂੰ ਪਛਾਣਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਸਮਾਜਿਕ ਰੁਤਬੇ, ਦਿਖਾਵੇ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੱਦ ਨੂੰ ਪਹਿਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਇਹ ਅੰਨ੍ਹਾ ਮੋਹ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪੂਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਬਰਬਾਦੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਜਵਾਨ ਮੌਤ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ।

ਡਾਕਟਰ (ਸੁਨੀਲ)

ਜਤਿੰਦਰ ਬਰਾੜ ਦੇ ਇਕਾਂਗੀ ‘ਅਰਮਾਨ’ ਵਿੱਚ ਸੁਨੀਲ (ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਾਰਾ ਨਾਟਕ ‘ਡਾਕਟਰ’ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦਾ ਹੈ) ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਕੇਂਦਰੀ, ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਤ੍ਰਾਸਦਿਕ ਪਾਤਰ ਹੈ। ਉਹ ਅਜੋਕੀ ਨੌਜਵਾਨ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੇ ਉਸ ਦਰਦ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ ਜੋ ਮਾਪਿਆਂ ਦੀਆਂ ਬੇਲੋੜੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ, ਸਮਾਜਿਕ ਦਿਖਾਵੇ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਦਬਾਅ ਹੇਠ ਦੱਬ ਕੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਨੂੰ ਬਰਬਾਦ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਸੁਨੀਲ ਦੇ ਚਰਿੱਤਰ ਦੇ ਮੁੱਖ ਪਹਿਲੂਆਂ ਨੂੰ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਨੁਕਤਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਵਿਸਥਾਰ ਵਿੱਚ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ:

1. ਮਾਪਿਆਂ ਦੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ (Victim of Parental Aspirations)

ਸੁਨੀਲ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਖੁਦ ਜਿਊਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ (ਬਾਊ ਜੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ) ਦੇ ਅਧੂਰੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਦਾ ਬੋਝ ਚੁੱਕਣ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਰ ਪਾਤਰ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਹਸਤੀ ਉਸ ਦੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਗੁਆਚ ਚੁੱਕੀ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਮਾਪਿਆਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਤੈਅ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ‘ਡਾਕਟਰ’ ਬਣੇਗਾ।

• ਨਾਮ ਅਤੇ ਗੁੜ੍ਹਤੀ: ਮਾਪਿਆਂ ਦੀ ਜ਼ਿੱਦ ਇੰਨੀ ਪ੍ਰਬਲ ਸੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਗੁੜ੍ਹਤੀ ਵੀ ਹਸਪਤਾਲ ਦੇ ਇੱਕ ਡਾਕਟਰ ਤੋਂ ਦਿਵਾਈ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਘਰ ਦਾ ਨਾਮ (ਨਿੱਕ-ਨੇਮ) ਹੀ ‘ਡਾਕਟਰ’ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਉੱਤੇ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਇੱਕ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਪਛਾਣ ਲੱਦ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।
• ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਮਾਨਸਿਕ ਦਬਾਅ: ਜਦੋਂ ਉਹ ਅਜੇ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੇ ਕਾਬਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਉਦੋਂ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਚਾਕਲੇਟ ਦਾ ਲਾਲਚ ਦੇ ਕੇ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਉਸ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਇਹ ਕਹਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ “ਡਾਕਟਰ ਬਣੇਗਾ”, ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਮਾਸੂਮ ਮਨ ਦੀ ਇਸ ਵਿੱਚ ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਰੁਚੀ ਨਹੀਂ ਸੀ।

2. ਪੜ੍ਹਾਈ ਵਿੱਚ ਕਮਜ਼ੋਰ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਰੁਚੀ ਦੀ ਘਾਟ

ਸੁਨੀਲ ਕੋਈ ਬਹੁਤ ਹੁਸ਼ਿਆਰ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਪਰ ਉਸ ਦੇ ਮਾਪੇ ਇਸ ਹਕੀਕਤ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਸਨ।

• ਅਸਲੀਅਤ ਨੂੰ ਛੁਪਾਉਣਾ: ਸੁਨੀਲ ਪੜ੍ਹਾਈ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਸ਼ਾਂਤੀ ਉਸ ਦੀ ਇਸ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਉਸ ਦਾ ਹੋਮਵਰਕ ਆਪ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਨਾਕਾਮੀਆਂ ਨੂੰ ਲੁਕਾਉਂਦੀ ਰਹੀ।
• ਸਹਿਜ-ਯੋਗਤਾ (Aptitude) ਦੀ ਕਮੀ: ਉਸ ਨੇ ਗਿਆਰ੍ਹਵੀਂ ਜਮਾਤ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਾਲ ਤੀਜੀ ਡਵੀਜ਼ਨ (Third Division) ਵਿੱਚ ਪਾਸ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਕੋਲ ਮੈਡੀਕਲ ਵਰਗੀ ਸਖ਼ਤ ਪੜ੍ਹਾਈ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਸਮਰੱਥਾ ਜਾਂ ਸਹਿਜ-ਯੋਗਤਾ ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ ਸੀ।
• ਆਪਣੇ ਅਰਮਾਨ: ਉਸ ਦੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਡਾਕਟਰ ਬਣ ਕੇ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਬੈਠਣ ਦੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਉਹ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਆਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਪਾਇਲਟ ਬਣ ਕੇ ਉੱਡਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ ਜਾਂ ਫੌਜ (ਆਰਮੀ/ਏਅਰ-ਫੋਰਸ) ਵਿੱਚ ਭਰਤੀ ਹੋ ਕੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ।

3. ਬਗਾਵਤੀ ਪਰ ਜਜ਼ਬਾਤੀ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਬੇਵਸ

ਸੁਨੀਲ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦੇ ਫੈਸਲਿਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਇੱਕ ਗੁੱਸਾ ਅਤੇ ਬਗਾਵਤ ਸੀ, ਪਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ‘ਜਜ਼ਬਾਤੀ ਦਬਾਅ’ ਅੱਗੇ ਹਾਰ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।

• ਨਾਮ ਪ੍ਰਤੀ ਨਫ਼ਰਤ: ਉਸ ਨੂੰ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ‘ਡਾਕਟਰ’ ਅਖਵਾਉਣਾ ਬਿਲਕੁਲ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਦੂਜੇ ਬੱਚੇ ਉਸ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਾਰਨ ਉਸ ਨੂੰ ਚਿੜਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਨੇ ਅਧਿਆਪਕਾ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਡਾਕਟਰ’ ਕਹਿ ਕੇ ਬੁਲਾਇਆ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਵਿਰੋਧ ਜਤਾਇਆ ਕਿ ਇਸ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਬੇਇੱਜ਼ਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
• ਪੜ੍ਹਾਈ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਤੇ ਮਜਬੂਰੀ: ਗਿਆਰ੍ਹਵੀਂ ਜਮਾਤ ਪਾਸ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੇ ਹਿੰਮਤ ਕਰਕੇ ਸਾਫ਼ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਹ ਅੱਗੇ ਨਹੀਂ ਪੜ੍ਹੇਗਾ ਅਤੇ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਜਾਵੇਗਾ। ਪਰ ਮਾਪਿਆਂ ਦੇ ਰੋਣ-ਧੋਣ, ਭਾਵੁਕ ਗੱਲਾਂ ਅਤੇ ਨਵਾਂ ਸਕੂਟਰ ਲੈ ਕੇ ਦੇਣ ਦੇ ਲਾਲਚ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਜਬੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਦਾ ਕਤਲ ਕਰਕੇ ਪੀ.ਐੱਮ.ਟੀ. (PMT) ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਲਈ ਰਾਜ਼ੀ ਹੋ ਜਾਵੇ।

4. ਅਸਫਲਤਾ ਅਤੇ ਘੋਰ ਨਿਰਾਸ਼ਾ (Failure and Depression)

ਜਦੋਂ ਸੁਨੀਲ ਨੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦੇ ਕਹਿਣ ‘ਤੇ ਅਣਚਾਹੇ ਮਨ ਨਾਲ ਮੈਡੀਕਲ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਮਹਿੰਗੀਆਂ ਟਿਊਸ਼ਨਾਂ ਵੀ ਰੱਖੀਆਂ, ਤਾਂ ਨਤੀਜਾ ਉਹੀ ਨਿਕਲਿਆ ਜਿਸ ਦਾ ਡਰ ਸੀ—ਉਹ ਪੀ.ਐੱਮ.ਟੀ. ਵਿੱਚ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫੇਲ੍ਹ ਹੋ ਗਿਆ।

• ਮਾਨਸਿਕ ਟੁੱਟ-ਭੱਜ: ਇਸ ਅਸਫਲਤਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਘਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗੁਨਾਹਗਾਰ ਵਾਂਗ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਵਾਇਆ। ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਛਾਈ ਉਦਾਸੀ ਨੇ ਸੁਨੀਲ ਨੂੰ ਘੋਰ ਨਿਰਾਸ਼ਾ (Depression) ਵਿੱਚ ਧੱਕ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਦਾ ਆਤਮ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਇੰਨਾ ਗਿਰ ਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨ ਲੱਗਾ ਕਿ ਅਜਿਹੀ ਨਾਕਾਮ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜਿਉਣ ਨਾਲੋਂ ਮਰ ਜਾਣਾ ਕਿਤੇ ਬਿਹਤਰ ਹੈ।

5. ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਅੰਨ੍ਹੀ ਦਲਦਲ ਵਿੱਚ ਫਸਣਾ

ਸੁਨੀਲ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਅਤੇ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਦਾ ਫਾਇਦਾ ਉਸ ਦੇ ਗ਼ਲਤ ਦੋਸਤ ‘ਵੀਰ’ ਨੇ ਉਠਾਇਆ, ਜੋ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਫੈਲੀ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਬੁਰਾਈ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ।

• ਗ਼ਲਤ ਸਹਾਰਾ: ਜਦੋਂ ਸੁਨੀਲ ਦੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਤਾਂ ਵੀਰ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ “ਗ਼ਮ ਭੁਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕੈਪਸੂਲ” ਦਿੱਤਾ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਸੁਨੀਲ ਨੇ ਨਾਂਹ-ਨੁੱਕਰ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਮਾਨਸਿਕ ਸਕੂਨ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਉਹ ਕੈਪਸੂਲ ਖਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਆਦੀ ਹੋ ਗਿਆ।
• ਧੋਖਾਧੜੀ: ਨਸ਼ੇ ਦੀ ਲਤ ਕਾਰਨ ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਧੋਖਾ ਦੇਣ ਲੱਗਾ। ਉਹ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਟਿਊਸ਼ਨ ਦੇ ਬਹਾਨੇ ਘਰੋਂ ਬਾਹਰ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪੈਸਿਆਂ ਨਾਲ ਨਸ਼ੇ ਖਰੀਦ ਕੇ ਆਪਣੀ ਬਰਬਾਦੀ ਦਾ ਸਾਮਾਨ ਇਕੱਠਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ।

6. ਨੈਤਿਕ ਗਿਰਾਵਟ (Moral Degradation)

ਨਸ਼ਾ ਕੇਵਲ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਹੀ ਨਹੀਂ ਮਾਰਦਾ, ਸਗੋਂ ਇਨਸਾਨ ਦੀ ਸੋਚ ਅਤੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੁਨੀਲ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹੀ ਹੋਇਆ।

• ਘਰੇਲੂ ਚੋਰੀਆਂ: ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਨਸ਼ੇ ਲਈ ਪੈਸੇ ਮਿਲਣੇ ਬੰਦ ਹੋ ਗਏ, ਤਾਂ ਉਹ ਘਰ ਦਾ ਕੀਮਤੀ ਸਮਾਨ ਵੇਚਣ ਦੇ ਰਾਹ ਤੁਰ ਪਿਆ। ਨੈਤਿਕ ਗਿਰਾਵਟ ਦੀ ਹੱਦ ਉਦੋਂ ਹੋ ਗਈ ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ (ਬਾਊ ਜੀ) ਦੀ ਪਿਆਰੀ ਘੜੀ ਵੀ ਨਸ਼ੇ ਲਈ ਵੇਚ ਦਿੱਤੀ।
• ਪਿਤਾ ਨਾਲ ਟਕਰਾਅ: ਜਦੋਂ ਬਾਊ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਇਸ ਕਰਤੂਤ ‘ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ ਅਤੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਥੱਪੜ ਮਾਰਿਆ, ਤਾਂ ਸੁਨੀਲ ਨੇ ਨਸ਼ੇ ਦੀ ਲੋਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨਾਲ ਹੱਥੋਪਾਈ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗਾਲ੍ਹਾਂ ਤੱਕ ਕੱਢੀਆਂ। ਨਸ਼ੇ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਮਾਨਸਿਕ ਸੰਤੁਲਨ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ।

7. ਦੁਖਾਂਤਕ ਅਤੇ ਦਰਦਨਾਕ ਅੰਤ (Tragic End)

ਸੁਨੀਲ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਅੰਤ ਬਹੁਤ ਹੀ ਹਿਰਦੇਵੇਧਕ ਅਤੇ ਦਰਦਨਾਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪੂਰੇ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਝੰਜੋੜ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

• ਹਾਲਤ ਦਾ ਵਿਗੜਨਾ: ਨਸ਼ੇ ਦੀ ਭਾਰੀ ਮਾਤਰਾ (Overdose) ਲੈਣ ਕਾਰਨ ਉਸ ਦੀ ਸਰੀਰਕ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਹਾਲਤ ਬਹੁਤ ਵਿਗੜ ਗਈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਮਾਪਿਆਂ ਨੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਇਲਾਜ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਉਹ ਨਸ਼ੇ ਦੀ ਦਲਦਲ ਵਿੱਚ ਇੰਨਾ ਗਹਿਰਾ ਧਸ ਚੁੱਕਾ ਸੀ ਕਿ ਉੱਥੋਂ ਵਾਪਸੀ ਲਗਭਗ ਅਸੰਭਵ ਸੀ।
• ਮੌਤ ਦਾ ਸਫ਼ਰ: ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਠੰਢੀ ਅਤੇ ਹਨੇਰੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਉਹ ਚੁੱਪਚਾਪ ਘਰੋਂ ਲਾਪਤਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਅਗਲੀ ਸਵੇਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਬਾਈਪਾਸ ਤੋਂ ਉਸ ਦੀ ਬੇਜਾਨ ਲਾਸ਼ ਮਿਲੀ। ਮਾਪਿਆਂ ਦੀ ਜ਼ਿੱਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੇਲੋੜੇ ਅਰਮਾਨਾਂ ਅਤੇ ਸੁਨੀਲ ਦੀ ਆਪਣੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਇੱਛਾ-ਸ਼ਕਤੀ ਨੇ ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਧੱਕ ਦਿੱਤਾ।

ਸਿੱਟਾ (Conclusion)

ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ, ਸੁਨੀਲ (ਡਾਕਟਰ) ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਪਾਤਰ ਹੈ ਜੋ ਇਹ ਸਾਬਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਬੱਚੇ ਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਯੋਗਤਾ ਅਤੇ ਜਜ਼ਬਾਤਾਂ ਨੂੰ ਦਬਾ ਕੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਅਣਚਾਹਿਆ ਕੈਰੀਅਰ ਥੋਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਸਿੱਟਾ ਕੇਵਲ ਅਸਫਲਤਾ, ਮਾਨਸਿਕ ਰੋਗ, ਨਸ਼ੇ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਹੀ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ। ਸੁਨੀਲ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮਾਪਿਆਂ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ “ਅਰਮਾਨਾਂ” ਦੀ ਬਲੀ ਚੜ੍ਹਨ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਬੇਵਸ ਨੌਜਵਾਨ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਅਰਮਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਕੋਈ ਜਗ੍ਹਾ ਨਹੀਂ ਸੀ।

ਵੀਰ

(Character Sketch of Veer)

ਜਤਿੰਦਰ ਬਰਾੜ ਦੇ ਇਕਾਂਗੀ ‘ਅਰਮਾਨ’ ਵਿੱਚ ਵੀਰ ਦਾ ਪਾਤਰ ਭਾਵੇਂ ਸਟੇਜ ਉੱਤੇ ਬਹੁਤ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਪੂਰੇ ਕਥਾਨਕ (Plot) ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਨਾਟਕ ਦੇ ਦੁਖਾਂਤਕ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਅਹਿਮ ਅਤੇ ਨਿਰਣਾਇਕ ਹੈ। ਉਹ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਫੈਲੇ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਸੌਦਾਗਰਾਂ ਅਤੇ ਉਸ ਮਾੜੀ ਸੰਗਤ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ ਜੋ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਨਸਿਕ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਦਾ ਫਾਇਦਾ ਉਠਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਜ਼ਹਿਰ ਘੋਲਦੇ ਹਨ।

ਵੀਰ ਦੇ ਚਰਿੱਤਰ ਦੇ ਮੁੱਖ ਨੁਕਤੇ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨ:

1. ਗੁੰਡਾ ਅਨਸਰ ਅਤੇ ਮਾੜੀ ਸੰਗਤ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ

ਵੀਰ, ਸੁਨੀਲ (ਡਾਕਟਰ) ਦਾ ਦੋਸਤ ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਇੱਕ ਚੰਗਾ ਦੋਸਤ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਕੁਸੰਗਤ (ਮਾੜੀ ਸੰਗਤ) ਦਾ ਸਜੀਵ ਰੂਪ ਹੈ।

• ਦਿੱਖ ਅਤੇ ਪਹਿਰਾਵਾ: ਇਕਾਂਗੀ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਿਸਮ ਦੇ ਗੁੰਡਿਆਂ ਵਾਲੇ ਪਹਿਰਾਵੇ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਵਿਗਾੜ ਅਤੇ ਅਪਰਾਧਿਕ ਬਿਰਤੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ।
• ਸਮਾਜ ਵਿਰੋਧੀ ਤੱਤ: ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਮਾਜ ਵਿਰੋਧੀ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸਕੂਲਾਂ ਅਤੇ ਕਾਲਜਾਂ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਭੋਲੇ-ਭਾਲੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਵਰਗਲਾ ਕੇ ਗ਼ਲਤ ਰਾਹ ‘ਤੇ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ।

2. ਮੌਕਾਪ੍ਰਸਤ ਅਤੇ ਅਤਿ ਚਲਾਕ (Opportunist)

ਵੀਰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਚਲਾਕ ਅਤੇ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਮੌਕਾਪ੍ਰਸਤ ਇਨਸਾਨ ਹੈ ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ‘ਸ਼ਿਕਾਰ’ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

• ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਿਕ ਚਾਲ: ਜਦੋਂ ਸੁਨੀਲ (ਡਾਕਟਰ) ਪੀ.ਐੱਮ.ਟੀ. ਦੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਵਿੱਚ ਫੇਲ੍ਹ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਘੋਰ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਗ਼ਮ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਤਾਂ ਵੀਰ ਇੱਕ ਹਮਦਰਦ ਦਾ ਨਕਾਬ ਪਾ ਕੇ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
• ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਦਾ ਫਾਇਦਾ: ਸੁਨੀਲ ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦੇ ਡਰ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਨਾਕਾਮੀ ਦੇ ਬੋਝ ਕਾਰਨ ਇੰਨਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਉਦਾਸ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ‘ਸਾਇਆਨਾਇਡ’ (ਜ਼ਹਿਰ) ਖਾ ਕੇ ਆਪਣੀ ਜੀਵਨ-ਲੀਲਾ ਖਤਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਵੀਰ ਨੇ ਸੁਨੀਲ ਦੀ ਇਸ ਅਤਿ ਨਾਜ਼ੁਕ ਮਾਨਸਿਕ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਦਾ ਪੂਰਾ-ਪੂਰਾ ਨਾਜਾਇਜ਼ ਫਾਇਦਾ ਉਠਾਇਆ।

3. ਮੌਤ ਦਾ ਸੌਦਾਗਰ (Merchant of Death)

ਵੀਰ ਦਾ ਕਿਰਦਾਰ ਇਸ ਇਕਾਂਗੀ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਦੋਸਤ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ “ਮੌਤ ਦੇ ਸੌਦਾਗਰ” ਵਜੋਂ ਉੱਭਰ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

• ਜ਼ਹਿਰੀਲੀ ਸਲਾਹ: ਉਹ ਸੁਨੀਲ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਚਲਾਕੀ ਨਾਲ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਉਸ ਨੇ ਮਰਨ ਵਾਲਾ ਕੈਪਸੂਲ ਹੀ ਖਾਣਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਬਜਾਏ ਉਹ ਉਸ ਦਾ ਦਿੱਤਾ ਹੋਇਆ “ਗ਼ਮ ਭੁਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕੈਪਸੂਲ” (ਨਸ਼ਾ) ਖਾਵੇ, ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਾਰ ਤਾਂ ਸਕੂਨ ਦੇਵੇਗਾ।
• ਘਿਨਾਉਣੀ ਨੀਤੀ: ਇਹ ਉਸ ਦੀ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਘਿਨਾਉਣੀ ਅਤੇ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਚਾਲ ਸੀ। ਇਕਾਂਗੀਕਾਰ ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਕੌੜਾ ਸੱਚ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹੇ ਲੋਕ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਮੁਫ਼ਤ ਨਸ਼ਾ ਦੇ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਆਦੀ ਬਣਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਹ ਨੌਜਵਾਨ ਸਦਾ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗਾਹਕ ਅਤੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਬਣ ਕੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

4. ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਹਿੰਸਕ (Forceful)

ਵੀਰ ਦਾ ਸੁਭਾਅ ਸਿਰਫ਼ ਲਾਲਚ ਦੇਣ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਉਹ ਨਸ਼ਾ ਵੇਚਣ ਲਈ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਕਰਨ ਤੋਂ ਵੀ ਗੁਰੇਜ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।

• ਦਬਾਅ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ: ਜਦੋਂ ਸੁਨੀਲ ਨੈਤਿਕ ਡਰ ਕਾਰਨ ਨਸ਼ੇ ਵਾਲਾ ਕੈਪਸੂਲ ਲੈਣ ਤੋਂ ਨਾਂਹ-ਨੁੱਕਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਵੀਰ ਉਸ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਭੈੜੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ (Provocative) ਸ਼ਬਦ ਬੋਲਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਹਉਮੈ ਨੂੰ ਸੱਟ ਲੱਗੇ।
• ਹਿੰਸਕ ਕਾਰਵਾਈ: ਉਹ ਬੜੀ ਬੇਸ਼ਰਮੀ ਅਤੇ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਨਾਲ ਉਹ ਨਸ਼ੀਲਾ ਕੈਪਸੂਲ ਸੁਨੀਲ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਨਿਗਲਣ ਲਈ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਜਬੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਮਕਸਦ ਸੁਨੀਲ ਵਰਗੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ੇ ਦੀ ਅੰਨ੍ਹੀ ਲਤ ਲਗਾ ਕੇ ਆਪਣਾ ਉੱਲੂ ਸਿੱਧਾ ਕਰਨਾ ਸੀ।

5. ਇਕਾਂਗੀ ਦੇ ਦੁਖਾਂਤ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ

ਭਾਵੇਂ ਸੁਨੀਲ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਪਰੇਸ਼ਾਨੀ ਦਾ ਮੁੱਢਲਾ ਕਾਰਨ ਉਸ ਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦਾ ਬੇਲੋੜਾ ਦਬਾਅ ਸੀ, ਪਰ ਉਸ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੇ ਸਿੱਧੇ ਰਸਤੇ (ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਗਲੀ) ‘ਤੇ ਤੋਰਨ ਵਾਲਾ ਮੁੱਖ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਪਾਤਰ ਵੀਰ ਹੀ ਸੀ।

• ਤਬਾਹੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ: ਵੀਰ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਉਸ ਪਹਿਲੇ ਕੈਪਸੂਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੁਨੀਲ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਭਿਆਨਕ ਦਲਦਲ ਵਿੱਚ ਫਸ ਗਿਆ ਕਿ ਫਿਰ ਉਹ ਚਾਹ ਕੇ ਵੀ ਉੱਥੋਂ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲ ਸਕਿਆ।
• ਅੰਤਿਮ ਪਤਨ: ਸੁਨੀਲ ਟਿਊਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਬਹਾਨੇ ਘਰੋਂ ਪੈਸੇ ਲੈ ਕੇ ਵੀਰ ਵਰਗੇ ਨਸ਼ੇ ਦੇ ਵਪਾਰੀਆਂ ਤੋਂ ਲਗਾਤਾਰ ਨਸ਼ਾ ਖਰੀਦਦਾ ਰਿਹਾ, ਜਿਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਉਸ ਦੀ ਨੈਤਿਕ ਅਤੇ ਸਰੀਰਕ ਗਿਰਾਵਟ ਹੋਈ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਮੌਤ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਜਾ ਪਿਆ।

ਸਿੱਟਾ (Conclusion)

ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵੀਰ ਦਾ ਪਾਤਰ ਸਮਾਜ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਭੈੜੇ ਅਤੇ ਘਿਨਾਉਣੇ ਅਨਸਰਾਂ ਦੀ ਜਿਉਂਦੀ-ਜਾਗਦੀ ਤਸਵੀਰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਵਿਦਿਅਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਜਾਲ ਵਿਛਾਈ ਬੈਠੇ ਹਨ। ਉਹ ਦੋਸਤੀ ਦੇ ਭੇਸ ਵਿੱਚ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀਆਂ ਬਰਬਾਦ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਪਾਤਰ ਹੈ ਜੋ ਇਕਾਂਗੀ ਵਿੱਚ ਸੁਨੀਲ ਦੀ ਤਬਾਹੀ ਲਈ ਇੱਕ ਉਤਪ੍ਰੇਰਕ (Catalyst) ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਕਿਰਦਾਰ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਅਜਿਹੀ ‘ਮਾੜੀ ਸੰਗਤ’ ਤੋਂ ਬਚਣ ਦੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਚਿਤਾਵਨੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਅਧਿਆਪਕਾ

(Character Sketch of the Teacher)

ਜਤਿੰਦਰ ਬਰਾੜ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਇਕਾਂਗੀ ‘ਅਰਮਾਨ’ ਵਿੱਚ ਅਧਿਆਪਕਾ (Teacher) ਦਾ ਪਾਤਰ ਭਾਵੇਂ ਸਟੇਜ ਉੱਤੇ ਬਹੁਤ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਨਾਟਕ ਦੇ ਸੰਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਅਰਥਾਂ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਇਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਉਹ ਇਸ ਪੂਰੇ ਇਕਾਂਗੀ ਵਿੱਚ ਸਹੀ ਸੇਧ (Voice of Reason) ਅਤੇ ਅਕਲਮੰਦੀ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਮਾਪਿਆਂ (ਬਾਊ ਜੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ) ਦੇ ਅੰਨ੍ਹੇ ਮੋਹ, ਬੇਲੋੜੀ ਜ਼ਿੱਦ ਅਤੇ ਰੂੜੀਵਾਦੀ ਸੋਚ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟ, ਇੱਕ ਤਰਕਸ਼ੀਲ, ਆਧੁਨਿਕ ਅਤੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਿਕ ਪਹੁੰਚ ਰੱਖਣ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਸੁਲਝੀ ਹੋਈ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਹੈ।

1. ਫਰਜ਼-ਸ਼ਨਾਸ ਅਤੇ ਜਾਗਰੂਕ ਅਧਿਆਪਕਾ (Dutiful and Observant)

ਅਧਿਆਪਕਾ ਆਪਣੇ ਪੇਸ਼ੇ ਪ੍ਰਤੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਇਮਾਨਦਾਰ ਅਤੇ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ। ਉਹ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਅਧਿਆਪਕਾ ਨਹੀਂ ਜੋ ਕਲਾਸ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਪੜ੍ਹਾਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਉਹ ਹਰ ਬੱਚੇ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਅਤੇ ਵਿਦਿਅਕ ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ‘ਤੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਬਾਰੀਕੀ ਨਾਲ ਨਜ਼ਰ ਰੱਖਦੀ ਹੈ।

• ਨਕਲ ਦੀ ਪਛਾਣ: ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪੜਤਾਲ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਨੋਟ ਕੀਤਾ ਕਿ ‘ਡਾਕਟਰ’ (ਸੁਨੀਲ) ਘਰ ਤੋਂ ਹੋਮਵਰਕ ਕਰਕੇ ਲਿਆਉਣ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ‘ਰੈਗੂਲਰ’ (Regular) ਹੈ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਕਲਾਸ ਵਿੱਚ ਅਚਾਨਕ ਉਹੀ ਸਵਾਲ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਉਸ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਸਮਝ ਲੱਗ ਗਈ ਕਿ ਬੱਚਾ ਹੋਮਵਰਕ ਆਪ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਸਗੋਂ ਨਕਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਉਸ ਦਾ ਕੰਮ ਕੋਈ ਹੋਰ (ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ) ਕਰਦਾ ਹੈ।
• ਮਾਪਿਆਂ ਨਾਲ ਰਾਬਤਾ: ਬੱਚੇ ਦੀ ਇਸ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਨੂੰ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਸੁਧਾਰਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਹੀ ਉਸ ਨੇ ਬੱਚੇ ਦੀ ਮਾਂ (ਸ਼ਾਂਤੀ) ਨੂੰ ਸਕੂਲ ਬੁਲਾਇਆ ਸੀ ਤਾਂ ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਅਸਲੀਅਤ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ।

2. ਸਪੱਸ਼ਟਵਾਦੀ ਅਤੇ ਨਿਡਰ (Straightforward)

ਅਧਿਆਪਕਾ ਦੇ ਸੁਭਾਅ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵਲ-ਫੇਰ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਉਹ ਗੱਲ ਨੂੰ ਲੁਕਾਉਂਦੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਾਫ਼ ਅਤੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸੱਚ ਬਿਆਨ ਕਰਨ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਰੱਖਦੀ ਹੈ।

• ਜਦੋਂ ਸ਼ਾਂਤੀ ਸਕੂਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਅਧਿਆਪਕਾ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਲਾਗ-ਲਪੇਟ ਜਾਂ ਝੂਠੀ ਤਸੱਲੀ ਦੇ, ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਦੱਸ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਬੱਚਾ ਪੜ੍ਹਾਈ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ‘ਢਿੱਲਾ’ (Weak) ਹੈ।
• ਉਹ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨੂੰ ਬੜੀ ਸਖ਼ਤੀ ਅਤੇ ਨਿਡਰਤਾ ਨਾਲ ਚਿਤਾਵਨੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਬੱਚੇ ਦਾ ਹੋਮਵਰਕ ਖੁਦ ਆਪ ਕਰਨਾ ਨੈਤਿਕ ਅਤੇ ਵਿਦਿਅਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਗਲਤ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਨ ਨਾਲ ਬੱਚਾ ਕਦੇ ਵੀ ਕੁੱਝ ਸਿੱਖ ਨਹੀਂ ਸਕੇਗਾ ਅਤੇ ਅੰਦਰੋਂ ਖੋਖਲਾ ਰਹਿ ਜਾਵੇਗਾ।

3. ਬਾਲ-ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਮਾਹਿਰ (Expert in Child Psychology)

ਇਸ ਪੂਰੇ ਇਕਾਂਗੀ ਵਿੱਚ ਅਧਿਆਪਕਾ ਹੀ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਪਾਤਰ ਹੈ ਜੋ ਬੱਚੇ ਦੇ ਨਾਜ਼ੁਕ ਮਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਨੂੰ ਗਹਿਰਾਈ ਨਾਲ ਸਮਝਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਬਾਊ ਜੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਵਾਂਗ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ‘ਖ਼ਿਆਲੀ ਪੁਲਾਓ’ ਨਹੀਂ ਪਕਾਉਂਦੀ, ਸਗੋਂ ਵਿਗਿਆਨਕ ਤੱਥਾਂ ‘ਤੇ ਯਕੀਨ ਰੱਖਦੀ ਹੈ।

• ਰੁਚੀ ਦੀ ਪਛਾਣ: ਜਦੋਂ ਉਹ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਬੱਚੇ ਤੋਂ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਵੱਡਾ ਹੋ ਕੇ ਕੀ ਬਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੁਨੀਲ ਬੜੇ ਚਾਅ ਨਾਲ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ‘ਪਾਇਲਟ’ ਬਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਮੌਕੇ ਅਧਿਆਪਕਾ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸੂਝ-ਬੂਝ ਨਾਲ ਸਮਝਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਬੱਚੇ ਦੇ ਕੈਰੀਅਰ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਮਾਪਿਆਂ ਦੀ ਜ਼ਿੱਦ ਜਾਂ ਸਮਾਜਿਕ ਦਿਖਾਵੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।
• ਕੈਰੀਅਰ ਦੀ ਚੋਣ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ: ਉਹ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨੂੰ ਇਹ ਬਹੁਮੁੱਲੀ ਸਲਾਹ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕੈਰੀਅਰ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬੱਚੇ ਦੀ ਸਾਈਕਾਲੋਜੀ (Psychology), ਉਸ ਦੀ ਐਪਟੀਚਿਊਡ (Aptitude/ਸਹਿਜ-ਯੋਗਤਾ) ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਨਿੱਜੀ ਦਿਲਚਸਪੀ (Interest) ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣਾ ਬੇਹੱਦ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।

4. ਮਾਪਿਆਂ ਦੀ ਅੰਨ੍ਹੀ ਜ਼ਿੱਦ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ

ਅਧਿਆਪਕਾ ਆਪਣੀ ਪੂਰੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਾਂਤੀ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਭਰਮ ਦੀ ਪੱਟੀ ਉਤਾਰ ਕੇ ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਵੇ, ਪਰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇ ਗੈਰ-ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਅੜੀਅਲ ਰਵੱਈਏ ਕਾਰਨ ਉਹ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

• ਜਦੋਂ ਸ਼ਾਂਤੀ ਬੜੇ ਗੁੱਸੇ ਅਤੇ ਹੰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ “ਸਾਨੂੰ ਸਭ ਪਤਾ ਹੈ, ਇਹ ਡਾਕਟਰ ਹੀ ਬਣੇਗਾ”, ਤਾਂ ਅਧਿਆਪਕਾ ਨੂੰ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਮਾਪੇ ਬੱਚੇ ਦੀ ਅਸਲੀ ਕਾਬਲੀਅਤ ਨੂੰ ਜਾਣਬੁੱਝ ਕੇ ਅਣਗੌਲਿਆ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਹ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੀ ਤਲਖ਼ੀ (Rude behavior) ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਗੈਰ-ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਵਤੀਰੇ ਦਾ ਬੜੀ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਨਾਲ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।

5. ਸਲੀਕੇ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਸੰਸਕਾਰੀ (Polite and Cultured)

ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇ ਓਪਰੇ ਦਿਖਾਵੇ (ਜਿਵੇਂ ਬੱਚੇ ਦੇ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਬਿਨਾਂ ਮਤਲਬ ਲਿਪਸਟਿਕ ਲਗਾ ਕੇ ਅਤੇ ਮਹਿੰਗੇ ਕੱਪੜੇ ਪਾ ਕੇ ਆਉਣਾ) ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਆਉਂਦੇ ਗੁੱਸੇ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਅਧਿਆਪਕਾ ਆਪਣਾ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਸਲੀਕਾ ਅਤੇ ਨਿਮਰਤਾ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦੀ।

• ਜਦੋਂ ਸ਼ਾਂਤੀ ਘਬਰਾ ਕੇ ਜਾਂ ਉਚੇਚੇ ਤੌਰ ‘ਤੇ ‘ਨਮਸਤੇ’ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਅਧਿਆਪਕਾ ਬੜੇ ਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਸੁਲਝੇ ਹੋਏ ਸੁਭਾਅ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਗੁੱਡ ਮਾਰਨਿੰਗ’ (Good Morning) ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬੜੇ ਤਰਤੀਬਵਾਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਵਿਹਾਰ ਉਸ ਦੀ ਉੱਚ-ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸੱਭਿਅਕ ਹੋਣ ਦਾ ਸਬੂਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਸਿੱਟਾ (Conclusion)

ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਧਿਆਪਕਾ ਦਾ ਪਾਤਰ ਇਸ ਇਕਾਂਗੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ‘ਸਹਾਇਕ ਪਾਤਰ’ (Supporting Character) ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਅਹਿਮ ਅਤੇ ਉੱਚਾ ਹੈ। ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਲੇਖਕ ਦੇ ਉਸ ਮੁੱਖ ਸੰਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜ਼ੁਬਾਨ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਬੱਚਿਆਂ ਉੱਤੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਥੋਪਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਯੋਗਤਾ ਅਤੇ ਹੁਨਰ ਨੂੰ ਪਛਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਮਾਪਿਆਂ (ਬਾਊ ਜੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ) ਨੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਅਧਿਆਪਕਾ ਦੀ ਦੂਰਦਰਸ਼ੀ ਸਲਾਹ ਮੰਨ ਲਈ ਹੁੰਦੀ, ਤਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ‘ਡਾਕਟਰ’ (ਸੁਨੀਲ) ਦਾ ਅੰਤ ਇੰਨਾ ਦੁਖਦਾਈ ਅਤੇ ਭਿਆਨਕ ਨਾ ਹੁੰਦਾ।

ਡਾ. ਅਰੋੜਾ

(Character Sketch of Dr. Arora)

ਜਤਿੰਦਰ ਬਰਾੜ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੇ ਗਏ ਇਕਾਂਗੀ ‘ਅਰਮਾਨ’ ਵਿੱਚ ਡਾ. ਅਰੋੜਾ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਪਾਤਰ ਹੈ ਜੋ ਭਾਵੇਂ ਮੰਚ ਉੱਤੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਪੂਰੀ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਤਬਦੀਲੀ ਲੈ ਕੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਪਰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਹਾਇਕ ਪਾਤਰ ਹੈ। ਡਾ. ਅਰੋੜਾ ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਅੰਤਲੇ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਨਾਜ਼ੁਕ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਅਸਲੀਅਤ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਉਹ ਹੁਣ ਤੱਕ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਣਜਾਣ ਸਨ।

1. ਫਰਜ਼-ਸ਼ਨਾਸ ਅਤੇ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਡਾਕਟਰ (Dutiful and Professional Doctor)

ਡਾ. ਅਰੋੜਾ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪੇਸ਼ੇ ਪ੍ਰਤੀ ਸਮਰਪਿਤ ਡਾਕਟਰ ਹਨ। ਉਹ ਕੇਵਲ ਡਾਕਟਰੀ ਇਲਾਜ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਸਗੋਂ ਮੌਕੇ ਦੀ ਨਜ਼ਾਕਤ ਨੂੰ ਵੀ ਬਾਖੂਬੀ ਸਮਝਦੇ ਹਨ।

• ਤਤਪਰਤਾ: ਜਦੋਂ ਬਾਊ ਜੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ‘ਡਾਕਟਰ’ (ਸੁਨੀਲ) ਨਸ਼ੇ ਦੀ ਲੋਰ ਵਿੱਚ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਝੱਗ ਨਿਕਲਣ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸ਼ਾਂਤੀ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘਬਰਾ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਗੁਆਂਢੀਆਂ ਦੇ ਘਰੋਂ ਡਾ. ਅਰੋੜਾ ਨੂੰ ਫ਼ੋਨ ਕਰਦੀ ਹੈ।
• ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਵਤੀਰਾ: ਡਾ. ਅਰੋੜਾ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਦੇਰੀ ਦੇ ਅਤੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਆਲਸ ਦੇ ਮਰੀਜ਼ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਲਈ ਉਸ ਦੇ ਘਰ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬੜੀ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਸੁਨੀਲ ਦੀ ਜਾਂਚ (Examination) ਕਰਦੇ ਹਨ।

2. ਸੱਚਾਈ ਉਜਾਗਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ (Revealer of Truth)

ਇਸ ਇਕਾਂਗੀ ਵਿੱਚ ਡਾ. ਅਰੋੜਾ ਹੀ ਉਹ ਪਾਤਰ ਹੈ ਜੋ ਮਾਪਿਆਂ (ਬਾਊ ਜੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ) ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਉਸ ਭੁਲੇਖੇ ਦੀ ਪੱਟੀ ਲਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਬੰਨ੍ਹੀ ਹੋਈ ਸੀ।

• ਭਰਮ ਦਾ ਨਾਸ਼: ਸੁਨੀਲ ਦੇ ਮਾਪੇ ਇਹ ਸਮਝ ਰਹੇ ਸਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ਾਇਦ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦੇ ਬੋਝ ਜਾਂ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਦੀ ਅਸਫਲਤਾ ਕਾਰਨ ਮਾਨਸਿਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਬਿਮਾਰ ਹੈ।
• ਕੌੜਾ ਸੱਚ: ਪਰ ਡਾ. ਅਰੋੜਾ ਆਪਣੀ ਡਾਕਟਰੀ ਜਾਂਚ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਲਾਗ-ਲਪੇਟ ਦੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਦੱਸ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਲੜਕੇ ਦੀ ਹਾਲਤ ਬਿਮਾਰੀ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਲਈ ਗਈ ਨਸ਼ੇ ਦੀ ਬਹੁਤ ਭਾਰੀ ਮਾਤਰਾ (Heavy Dose) ਕਾਰਨ ਵਿਗੜੀ ਹੈ। ਇਹ ਖੁਲਾਸਾ ਮਾਪਿਆਂ ਲਈ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਮਾਨਸਿਕ ਝਟਕਾ ਸਾਬਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਇਸ ਨਸ਼ੇੜੀ ਹਾਲਤ ਬਾਰੇ ਰਤਾ ਵੀ ਇਲਮ ਨਹੀਂ ਸੀ।

3. ਸਥਿਤੀ ਦੀ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਾਲਾ

ਡਾ. ਅਰੋੜਾ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਮਸ਼ੀਨੀ ਡਾਕਟਰ ਨਹੀਂ ਹਨ ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਦਵਾਈ ਦੇ ਕੇ ਚਲੇ ਜਾਣ, ਸਗੋਂ ਉਹ ਸਥਿਤੀ ਦੀ ਡੂੰਘਾਈ ਅਤੇ ਭਿਆਨਕਤਾ ਨੂੰ ਵੀ ਸਮਝਦੇ ਹਨ।

• ਚੇਤਾਵਨੀ: ਉਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਹੈਰਾਨ ਹੋਏ ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਦੱਸ ਕੇ ਸੁਚੇਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਕੋਈ ਅਚਾਨਕ ਵਾਪਰੀ ਇਕਹਿਰੀ ਘਟਨਾ ਨਹੀਂ ਹੈ।
• ਗਹਿਰਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ: ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਹਨ ਕਿ “ਇਹ ਕੇਸ ਬਹੁਤ ਅੱਗੇ ਵਧ ਚੁੱਕਾ ਹੈ“। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਸ ਗੱਲ ਤੋਂ ਇਹ ਸੱਚਾਈ ਬਿਲਕੁਲ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸੁਨੀਲ ਪਿਛਲੇ ਕਾਫ਼ੀ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਦਲਦਲ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਉਸ ਦੇ ਮਾਪੇ ਆਪਣੇ ਅੰਨ੍ਹੇ ਮੋਹ ਅਤੇ ਜ਼ਿੱਦ ਕਾਰਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਣਜਾਣ ਰਹੇ ਸਨ।

4. ਸਹੀ ਇਲਾਜ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦੇਣ ਵਾਲਾ

ਡਾ. ਅਰੋੜਾ ਮੌਕੇ ਦੀ ਨਜ਼ਾਕਤ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦੇ ਹੋਏ ਇੱਕ ਤਜਰਬੇਕਾਰ ਚਿਕਿਤਸਕ ਵਜੋਂ ਤੁਰੰਤ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰਦੇ ਹਨ।

• ਤਤਕਾਲੀ ਸਹਾਇਤਾ: ਉਹ ਲੜਕੇ ਨੂੰ ਜੀਵਨ-ਮੌਤ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢਣ ਅਤੇ ਹੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਤੁਰੰਤ ਇੱਕ ਇੰਜੈਕਸ਼ਨ (ਟੀਕਾ) ਲਗਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਭਰੋਸਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਹੁਣ ਮੌਤ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਠੀਕ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।
• ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਸਲਾਹ: ਨਾਲ ਹੀ, ਉਹ ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਹੀ ਅਤੇ ਲੋੜੀਂਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਭਿਆਨਕ “ਲਾਹਣਤ” (ਨਸ਼ੇ) ਵਿੱਚੋਂ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢਣ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੰਮਾ ਅਤੇ ਸਬਰ ਵਾਲਾ ਇਲਾਜ ਕਰਵਾਉਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਉਹ ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਹਕੀਕਤ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।

5. ਕਥਾਨਕ ਨੂੰ ਸਿਖਰ (Climax) ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਣ ਵਾਲਾ

ਨਾਟਕੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਡਾ. ਅਰੋੜਾ ਦਾ ਪਾਤਰ ਇਕਾਂਗੀ ਦੇ ਕਥਾਨਕ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਦੁਖਾਂਤਕ ਅੰਤ ਵੱਲ ਲੈ ਕੇ ਜਾਣ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਉਤਪ੍ਰੇਰਕ (Catalyst) ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।

• ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਉਣ ਅਤੇ ਸੁਨੀਲ ਦੀ ਨਸ਼ੇ ਦੀ ਆਦਤ ਬਾਰੇ ਸੱਚਾਈ ਦੱਸਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਮਾਪਿਆਂ ਦੇ ਸੁਪਨੇ ਚੂਰ-ਚੂਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਅਹਿਸਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਟਿਊਸ਼ਨਾਂ ਪੜ੍ਹਨ ਦੇ ਬਹਾਨੇ ਘਰੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਮੰਡੀ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।
• ਇਹ ਸੱਚਾਈ ਹੀ ਉਹ ਮੋੜ ਹੈ ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਹਾਣੀ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਲੜਕੇ ਦੀ ਮੌਤ ਵਾਲੀ ਦੁਖਦਾਈ ਘਟਨਾ ਵੱਲ ਵਧਦੀ ਹੈ।

ਸਿੱਟਾ (Conclusion)

ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਡਾ. ਅਰੋੜਾ ਇਕਾਂਗੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੁਲਝੇ ਹੋਏ, ਤਜਰਬੇਕਾਰ ਅਤੇ ਇਮਾਨਦਾਰ ਡਾਕਟਰ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਹੋਏ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਿਰਦਾਰ ਭਾਵੇਂ ਛੋਟਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਇਕਾਂਗੀ ਵਿੱਚ ‘ਅਸਲੀਅਤ ਦੀ ਆਵਾਜ਼’ (Voice of Reality) ਬਣ ਕੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਮਾਪਿਆਂ ਦੇ ‘ਖ਼ਿਆਲੀ ਪੁਲਾਓ’ ਦੇ ਬਰਤਨ ਨੂੰ ਤੋੜ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਬਰਬਾਦੀ ਅਤੇ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਕੌੜੇ ਸੱਚ ਦੇ ਰੂਬਰੂ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਹਨ।