ਅੰਨ੍ਹੇ ਨਿਸ਼ਾਨਚੀ: ਇਕਾਂਗੀ ਸਾਰ
ਲੇਖਕ: ਅਜਮੇਰ ਸਿੰਘ ਔਲਖ
ਅਜਮੇਰ ਸਿੰਘ ਔਲਖ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਿਆ ਇਕਾਂਗੀ ‘ਅੰਨ੍ਹੇ ਨਿਸ਼ਾਨਚੀ’ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਦੁਖਾਂਤਕ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਇਕਾਂਗੀ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰਪੂਰਵਕ ਸਾਰ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ:
1. ਭੂਮਿਕਾ ਅਤੇ ਪਿਛੋਕੜ
ਇਹ ਇਕਾਂਗੀ ਸਤੰਬਰ 1947 ਦੀ ਦੇਸ਼-ਵੰਡ ਦੇ ਖ਼ੂਨੀ ਮੰਜ਼ਰ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਕਾਂਗੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਪਿੰਡ ਦੇ ਬਾਹਰ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਨੱਥੂ ਰਾਮ ਬੰਦੂਕਾਂ ਲੈ ਕੇ ਪਹਿਰਾ ਦੇ ਰਹੇ ਹਨ।
- ‘ਵਕਤ ਦੀ ਅਵਾਜ਼’ ਰਾਹੀਂ 1940 ਤੋਂ 1947 ਤੱਕ ਦੀਆਂ ਸਿਆਸੀ ਘਟਨਾਵਾਂ, ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ ਦੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਮੰਗ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭੜਕੇ ਫ਼ਿਰਕੂ ਦੰਗਿਆਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
- ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਨੱਥੂ ਰਾਮ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਨਫ਼ਰਤ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਹਨ ਅਤੇ ਬਦਲੇ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੀ ਪੱਤ ਲੁੱਟਣ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਹਨ।
2. ਮੁੱਖ ਪਾਤਰਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਵੇਸ਼
ਇਸੇ ਦੌਰਾਨ ਪਿੰਡ ਦਾ ਫੱਟੇ ਚੱਕ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਨੇ ਰਸੂਲਪੁਰ ਦੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦਾ ਕਤਲੇਆਮ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਹ ਇੱਕ ‘ਛੜਾ’ ਜੱਟ ਹੈ ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੀ ਹਵਸ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਲਈ ਇਸ ਫ਼ਿਰਕੂ ਜਨੂੰਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਫਿਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਨੇਤਾ ਹੇਤ ਰਾਮ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ‘ਤੇ ਕੀਤੇ ਜ਼ੁਲਮਾਂ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਸੁਣਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੋਸ਼ ਨੂੰ ਹੋਰ ਭੜਕਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਹੇਤ ਰਾਮ ਇੱਕ ਚਰਿੱਤਰਹੀਣ ਅਤੇ ਡਰਪੋਕ ਨੇਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਖੁਦ ਹਵਾਈ ਫ਼ਾਇਰ ਨਾਲ ਹੀ ਤ੍ਰਬਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
3. ਪਾਗਲ ਮੁਟਿਆਰ ਅਤੇ ਇਨਸਾਨੀਅਤ ਦਾ ਘਾਣ
ਇਕਾਂਗੀ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਮੋੜ ਉਦੋਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਇੱਕ 25 ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਪਾਗਲ ਮੁਟਿਆਰ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ।
- ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਫੱਟੇ ਚੱਕ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸਮਝ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
- ਫੱਟੇ ਚੱਕ ਆਪਣੀ ਹਵਸ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਕੋਠੇ ਵਿੱਚ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਉਹ ਮੁਟਿਆਰ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਵੀਰ’ ਕਹਿ ਕੇ ਪੁਕਾਰਦੀ ਹੈ।
ਕੁਝ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਫੱਟੇ ਚੱਕ ਘਬਰਾਇਆ ਹੋਇਆ ਬਾਹਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਤੋਂ ਪਾਪ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਮੁਟਿਆਰ ਮੁਸਲਮਾਨ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਧੀ ਸੀ ਜੋ ਅੰਦਰ ‘ਰਹਿਰਾਸ’ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਹ ਮੁਟਿਆਰ ਇੰਨੀ ਡਰੀ ਹੋਈ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕਦੀ ਅੱਲਾ-ਹੂ-ਅਕਬਰ ਦੇ ਨਾਅਰੇ ਮਾਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਦੀ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਰਾਕਸ਼ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਦੇ ਪੁੱਤਰ ‘ਭੋਲੂ’ ਨੂੰ ਨੇਜ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।
4. ਗਿਆਨੀ ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਅਤੇ ਦੁਖਾਂਤਕ ਅੰਤ
ਇਸੇ ਸਮੇਂ ਗਿਆਨੀ ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਇੱਕ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬੱਚੇ ਅਤੇ ਇੱਕ ਬੁੱਢੀ ਮਾਈ ਨੂੰ ਬਚਾ ਕੇ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਨੱਥੂ ਰਾਮ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦਾ ਹਮਦਰਦ’ ਕਹਿ ਕੇ ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਗ਼ਦਾਰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
“ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਅੰਨ੍ਹੇ ਸ਼ਿਕਾਰੀ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਗ਼ਲਤ ਲਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਦਲੀਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੱਚੀ ਸਿੱਖੀ ਇਨਸਾਨੀਅਤ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਨਾ ਹੈ।”
ਜਨੂੰਨ ਵਿੱਚ ਅੰਨ੍ਹਾ ਹੋਇਆ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਗਿਆਨੀ ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਪਾਗਲ ਮੁਟਿਆਰ ਵੀ ਨੱਥੂ ਰਾਮ ਤੋਂ ਛੁਰਾ ਖੋਹ ਕੇ ਖੁਦਕੁਸ਼ੀ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਇਕਾਂਗੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਭਿਆਨਕ ਅੰਤ ਉਦੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਉਸ ਮਾਸੂਮ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਕਿੱਕਰ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹੇਤ ਰਾਮ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਬੰਦੂਕ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਸਿੱਖਣ ਦਾ ਚਾਅ ਪੂਰਾ ਕਰ ਲਵੇ। ਹੇਤ ਰਾਮ ਫ਼ਾਇਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬੱਚੇ ਦੀ ਚੀਕ ਨਾਲ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਮੌਤ ਵਰਗੀ ਚੁੱਪ ਪਸਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਇਹ ਇਕਾਂਗੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਫ਼ਿਰਕੂ ਜ਼ਹਿਰ ਨਾਲ ਅੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਦੂਜੇ ਧਰਮ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ, ਸਗੋਂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ ਦੀ ਪੱਤ ਰੋਲੀ ਅਤੇ ਗਿਆਨੀ ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਵਰਗੇ ਇਨਸਾਨੀਅਤ ਦੇ ਮੁਦਈਆਂ ਦਾ ਕਤਲ ਕੀਤਾ। ਇਹ ‘ਅੰਨ੍ਹੇ ਨਿਸ਼ਾਨਚੀ’ ਧਰਮ ਦੇ ਨਾਂ ‘ਤੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦਾ ਕਤਲ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਨਸਰਾਂ ‘ਤੇ ਇੱਕ ਕਰਾਰੀ ਚੋਟ ਹੈ।
‘ਅੰਨ੍ਹੇ ਨਿਸ਼ਾਨਚੀ’ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ-ਵਸਤੂ
ਅਜਮੇਰ ਸਿੰਘ ਔਲਖ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੇ ਇਕਾਂਗੀ ‘ਅੰਨ੍ਹੇ ਨਿਸ਼ਾਨਚੀ’ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ-ਵਸਤੂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਗੰਭੀਰ, ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਤੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰਪੂਰਵਕ ਵੇਰਵਾ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਨੁਕਤਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ:
ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਸ਼ਾ: ਦੇਸ਼-ਵੰਡ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦਾ ਘਾਣ
ਇਸ ਇਕਾਂਗੀ ਦਾ ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ਾ 1947 ਦੀ ਦੇਸ਼-ਵੰਡ ਦੌਰਾਨ ਫ਼ਿਰਕੂ ਜਨੂੰਨ ਕਾਰਨ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੇ ਹੋਏ ਘਾਣ ਦੀ ਤ੍ਰਾਸਦੀ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਨਾਟਕਕਾਰ ਨੇ 1940 ਤੋਂ 1947 ਤੱਕ ਦੇ ਉਸ ਦੌਰ ਨੂੰ ਚਿਤਰਿਆ ਹੈ ਜਦੋਂ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਲੀਡਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਫੈਲਾਈ ਗਈ ਫ਼ਿਰਕੂ ਜ਼ਹਿਰ ਨੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੋਚ ਨੂੰ ਅੰਨ੍ਹਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਹ ਇਕਾਂਗੀ ਦਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਧਰਮ ਦੇ ਨਾਂ ‘ਤੇ ਚੱਲੀ ਨਫ਼ਰਤ ਦੀ ਹਨੇਰੀ ਨੇ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਹੈਵਾਨ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ।
ਫ਼ਿਰਕੂ ਅੰਨ੍ਹਾਪਣ ਅਤੇ ‘ਅੰਨ੍ਹੇ ਨਿਸ਼ਾਨਚੀ’
ਇਕਾਂਗੀ ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ ਹੀ ਇਸ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਨੂੰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ‘ਅੰਨ੍ਹੇ ਨਿਸ਼ਾਨਚੀ’ ਉਹ ਲੋਕ ਹਨ ਜੋ ਫ਼ਿਰਕੂ ਜਨੂੰਨ ਵਿਚ ਅੰਨ੍ਹੇ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਗ਼ਲਤ ਥਾਂ ‘ਤੇ ਲਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਅਖੌਤੀ ਧਰਮ ਦੇ ਰਾਖੇ (ਜਿਵੇਂ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਨੱਥੂ ਰਾਮ) ਦੂਜੇ ਧਰਮ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦੇ ਚਾਅ ਵਿਚ ਇੰਨੇ ਅੰਨ੍ਹੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ-ਭੈਣਾਂ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਰੋਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਨਸਾਨੀਅਤ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੇਕ ਬੰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
ਧਰਮ ਦੇ ਅਖੌਤੀ ਸੇਵਾਦਾਰਾਂ ‘ਤੇ ਵਿਅੰਗ
ਇਕਾਂਗੀਕਾਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ‘ਤੇ ਕਰਾਰੀ ਚੋਟ ਕੀਤੀ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਧਰਮ ਦੇ ਸੇਵਾਦਾਰ ਅਖਵਾਉਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਅਸਲ ਵਿਚ ਉਹ ਚਰਿੱਤਰਹੀਣ, ਕਾਮੀ ਅਤੇ ਖ਼ੁਦਗਰਜ਼ ਹਨ। ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ, ਫੱਟੇ ਚੱਕ ਵਰਗੇ ਪਾਤਰ ਆਪਣੀ ਹਵਸ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਲਈ ਮੁਸਲਮਾਨ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਲੱਭਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਅੰਨ੍ਹੇ ਜਨੂੰਨ ਵਿਚ ਉਹ ਇਕ ਸਿੱਖ ਕੁੜੀ (ਆਪਣੇ ਹੀ ਧਰਮ ਦੀ ਧੀ) ਦੀ ਪੱਤ ਲੁੱਟ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਵਿਸ਼ਾ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਨੂੰਨ ਵਿਚ ਅੰਨ੍ਹਾ ਹੋਇਆ ਮਨੁੱਖ ਪਾਪ-ਪੁੰਨ ਦੀ ਪਛਾਣ ਗੁਆ ਬੈਠਦਾ ਹੈ।
ਸਿਆਸੀ ਲੀਡਰਾਂ ਦੀ ਖ਼ੁਦਗਰਜ਼ੀ
ਇਕਾਂਗੀ ਵਿਚ ਹੇਤ ਰਾਮ ਵਰਗੇ ਲੀਡਰਾਂ ਦੇ ਕਿਰਦਾਰ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਕਿਵੇਂ ਆਮ ਜਨਤਾ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਭੜਕਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਥਿਆਰ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਲੀਡਰ ਖੁਦ ਡਰਪੋਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਆਮ ਲੋਕਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਤੇ ਫੱਟੇ ਚੱਕ) ਦੀ ਜ਼ਮੀਰ ਨੂੰ ਹਥਿਆ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਤਲੇਆਮ ਲਈ ਉਕਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਡਾ. ਟੀ.ਆਰ. ਵਿਨੋਦ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਹ ਸਿਆਸੀ ਲੀਡਰ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਖੁੰਢਾ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹਿੱਤਾਂ ਲਈ ਵਰਤਦੇ ਹਨ।
ਸੱਚੀ ਧਾਰਮਿਕਤਾ ਬਨਾਮ ਫ਼ਿਰਕਾਪ੍ਰਸਤੀ
ਗਿਆਨੀ ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪਾਤਰ ਸੱਚੀ ਸਿੱਖੀ ਅਤੇ ਇਨਸਾਨੀਅਤ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਧਰਮ ਦਾ ਮਤਲਬ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਮਾਸੂਮ ਬੱਚਿਆਂ ਜਾਂ ਬੁੱਢੀਆਂ ਦਾ ਕਤਲ ਕਰਨਾ। ਇਕਾਂਗੀ ਦਾ ਇਕ ਅਹਿਮ ਵਿਸ਼ਾ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਨਾ ਹੈ ਕਿ ਕੱਟੜਪੰਥੀ ਲੋਕ ਅਸਲ ਵਿਚ ‘ਨਾਸਤਕ’ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਰੱਬ ਦੀ ਸਾਜੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦਾ ਕਤਲ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਭਵਿੱਖ ਲਈ ਚੇਤਾਵਨੀ
ਨਾਟਕਕਾਰ ਨੇ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਵੀ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਕਿ ਫ਼ਿਰਕੂ ਨਫ਼ਰਤ ਕਦੇ ਖ਼ਤਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਦੇ ਬੋਲਾਂ ਰਾਹੀਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਅੱਜ ਜੋ ਨਫ਼ਰਤ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਹੈ, ਕੱਲ੍ਹ ਨੂੰ ਉਹੀ ਨਫ਼ਰਤ ਹਿੰਦੂਆਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਵੀ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਇਕਾਂਗੀ ਸਰਬਕਾਲੀਨ ਵਿਸ਼ੇ ਨੂੰ ਛੋਹਦੀ ਹੈ ਜੋ ਅੱਜ ਵੀ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਫ਼ਿਰਕੂਪੁਣੇ ਤੋਂ ਬਚਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਸਿੱਟਾ: ਸੰਖੇਪ ਵਿਚ, ‘ਅੰਨ੍ਹੇ ਨਿਸ਼ਾਨਚੀ’ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ-ਵਸਤੂ ਮਨੁੱਖੀ ਸੰਵੇਦਨਾਵਾਂ, ਫ਼ਿਰਕੂ ਜਨੂੰਨ ਦੇ ਵਿਨਾਸ਼ਕਾਰੀ ਨਤੀਜਿਆਂ ਅਤੇ ਇਨਸਾਨੀਅਤ ਦੀ ਹਾਰ ਦਾ ਇਕ ਦੁਖਾਂਤਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਹੈ।
ਨਾਟਕੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ
ਅਜਮੇਰ ਸਿੰਘ ਔਲਖ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਤ ਇਕਾਂਗੀ ‘ਅੰਨ੍ਹੇ ਨਿਸ਼ਾਨਚੀ’ ਆਪਣੀਆਂ ਨਾਟਕੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਕਲਾਤਮਕ ਜੁਗਤਾਂ ਕਾਰਨ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟ-ਜਗਤ ਵਿਚ ਇਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਥਾਨ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਨਾਟ-ਜੁਗਤਾਂ (Naat-jugtan) ਦਾ ਵਿਸਥਾਰਪੂਰਵਕ ਵੇਰਵਾ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ:
1. ਸਿਰਲੇਖ ਦੀ ਸਾਰਥਕਤਾ (Significance of Title)
ਇਸ ਇਕਾਂਗੀ ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ ‘ਅੰਨ੍ਹੇ ਨਿਸ਼ਾਨਚੀ’ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਕ ਅਤੇ ਵਿਅੰਗਮਈ ਹੈ।
- ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਾਤਰਾਂ (ਖੜਕ ਸਿੰਘ, ਨੱਥੂ ਰਾਮ, ਹੇਤ ਰਾਮ) ਦੇ ਚਰਿੱਤਰ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਧਰਮ ਦੇ ਨਾਂ ‘ਤੇ ਬੰਦੂਕਾਂ ਫੜੀ ਖੜ੍ਹੇ ਹਨ।
- ਉਹ ਫ਼ਿਰਕੂ ਜਨੂੰਨ ਵਿਚ ਇੰਨੇ ਅੰਨ੍ਹੇ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਗ਼ਲਤ ਥਾਂ ‘ਤੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ।
- ਉਹ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦੇ ਚਾਅ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਹੀ ਧਰਮ ਦੀ ਕੁੜੀ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਲੁੱਟ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਗਿਆਨੀ ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਵਰਗੇ ਨੇਕ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
2. ਕਥਾਨਕ ਅਤੇ ਗੋਂਦ (Plot Structure)
ਇਕਾਂਗੀ ਦਾ ਕਥਾਨਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ‘ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਨਾਟਕਕਾਰ ਨੇ 1940 ਤੋਂ 1947 ਤੱਕ ਦੇ ਸਿਆਸੀ ਘਟਨਾਕ੍ਰਮ ਨੂੰ ਬੜੀ ਕਲਾਕਾਰੀ ਨਾਲ ਇਕ ਲੜੀ ਵਿਚ ਪਰੋਇਆ ਹੈ।
- ਆਰੰਭ: ‘ਵਕਤ ਦੀ ਅਵਾਜ਼’ ਰਾਹੀਂ ਦੇਸ਼-ਵੰਡ ਦੇ ਪਿਛੋਕੜ ਅਤੇ ਫ਼ਿਰਕੂ ਤਣਾਅ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰਕੇ ਕਾਰਜ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
- ਵਿਕਾਸ: ਪਾਗਲ ਮੁਟਿਆਰ ਦਾ ਆਉਣਾ ਅਤੇ ਫੱਟੇ-ਚੱਕ ਦੁਆਰਾ ਉਸ ਦੀ ਪੱਤ ਲੁੱਟਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਦੇ ਸਿੱਖ ਹੋਣ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਣਾ ਇਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿਅੰਗਮਈ ਮੋੜ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
- ਸਿਖਰ (Climax): ਗਿਆਨੀ ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਹੇਤ ਰਾਮ ਦੁਆਰਾ ਇਕ ਮਾਸੂਮ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਗੋਲੀ ਮਾਰਨ ਨਾਲ ਇਕਾਂਗੀ ਆਪਣੇ ਦੁਖਾਂਤਕ ਸਿਖਰ ‘ਤੇ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ।
3. ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਸ਼ੈਲੀ (Dialogues and Language)
ਇਸ ਇਕਾਂਗੀ ਦੇ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਬਹੁਤ ਹੀ ਛੋਟੇ, ਚੁਸਤ ਅਤੇ ਪਾਤਰਾਂ ਦੇ ਸੁਭਾਅ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨ।
- ਉਪ-ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ: ਭਾਸ਼ਾ ਉੱਤੇ ਮਲਵਈ ਉਪਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਗੂੜ੍ਹਾ ਅਸਰ ਹੈ, ਜੋ ਵਾਤਾਵਰਨ ਨੂੰ ਯਥਾਰਥਕ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।
- ਨਾਟਕੀਅਤਾ: ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਵਿਚ ਵਿਅੰਗ ਅਤੇ ਦੁਖਾਂਤ ਦਾ ਸੁਮੇਲ ਹੈ।
- ਤਕੀਆ-ਕਲਾਮ: ‘ਸਾਬ੍ਹ ’ਚ ਰੱਖਿਆ ਕਰ ਗੱਲ’ (ਹੇਤ ਰਾਮ) ਅਤੇ ‘ਆਵਦਾ ਜੀ’ (ਫੱਟੇ-ਚੱਕ) ਵਰਗੇ ਤਕੀਆ-ਕਲਾਮ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਵਰਤੇ ਗਏ ਹਨ ਜੋ ਰਸ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
4. ਦੇਸ਼-ਕਾਲ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਨ (Setting and Atmosphere)
ਨਾਟਕਕਾਰ ਨੇ ਸਤੰਬਰ 1947 ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਬੜੀ ਹੀ ਯਥਾਰਥਕ ਅਤੇ ਖ਼ੌਫ਼ਨਾਕ ਝਾਕੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ।
- ਪੂਰਬੀ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਹੋਏ ਕਤਲੇਆਮ, ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੀ ਬੇਪਤੀ ਅਤੇ ਫ਼ਿਰਕੂ ਜਨੂੰਨ ਦਾ ਵਾਤਾਵਰਨ ਸਿਰਜਣ ਵਿਚ ਲੇਖਕ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਫਲ ਰਿਹਾ ਹੈ।
- ਖੇਤਾਂ ਵਿਚ ਛੁਪੇ ਹੋਏ ਪਾਤਰ ਅਤੇ ਪਿਛੋਕੜ ਵਿਚ ਗੂੰਜਦੀਆਂ ਅਵਾਜ਼ਾਂ ਤਤਕਾਲੀਨ ਭਿਆਨਕ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਿਰਜਦੀਆਂ ਹਨ।
5. ਰੰਗ-ਮੰਚੀ ਸਾਰਥਕਤਾ (Stageability)
ਇਹ ਇਕਾਂਗੀ ਰੰਗ-ਮੰਚ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਫਲ ਅਤੇ ਖੇਡਣਯੋਗ ਹੈ।
- ਰੰਗ-ਸੰਕੇਤ: ਲੇਖਕ ਨੇ ਪਾਤਰਾਂ ਦੇ ਪਹਿਰਾਵੇ ਅਤੇ ਹਰਕਤਾਂ ਲਈ ਢੁੱਕਵੇਂ ਰੰਗ-ਸੰਕੇਤ ਦਿੱਤੇ ਹਨ।
- ਤਕਨੀਕ: 1940 ਤੋਂ 1947 ਤੱਕ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਟੇਜ ‘ਤੇ ਦਿਖਾਉਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ‘ਅਵਾਜ਼’ (Voice-over) ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਸਥਾਨ ਦੀ ਏਕਤਾ ਨੂੰ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
- ਪ੍ਰਭਾਵ: ਨਾਟਕੀ ਮੌਕੇ ਇੰਨੇ ਖਿੱਚ ਭਰੇ ਹਨ ਕਿ ਦਰਸ਼ਕ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਅੰਤ ਤੱਕ ਜੁੜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
6. ਚਰਿੱਤਰ-ਚਿਤਰਨ ਦੀ ਜੁਗਤ (Characterization)
ਲੇਖਕ ਨੇ ਪਾਤਰਾਂ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਲਈ ਵਿਅੰਗ (Satire) ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਹਥਿਆਰ ਬਣਾਇਆ ਹੈ।
- ‘ਫੱਟੇ-ਚੱਕ’ ਵਰਗੇ ਨਾਂ ਵੀ ਵਿਅੰਗਾਤਮਕ ਹਨ।
- ਪਾਤਰਾਂ ਦੇ ਸੁਭਾਅ ਨੂੰ ਉਘਾੜਨ ਲਈ ਆਪਸੀ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਅਤੇ ਰੰਗ-ਸੰਕੇਤਾਂ ਦੀ ਖ਼ੂਬ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।
- ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਨੱਥੂ ਰਾਮ ਵਰਗੇ ਪਾਤਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਅਖੌਤੀ ਧਰਮ-ਸੇਵਕਾਂ ਦੇ ਦੋਹਰੇ ਕਿਰਦਾਰ ਨੂੰ ਨੰਗਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਸਿੱਟਾ
ਸਮੁੱਚੇ ਤੌਰ ‘ਤੇ, ਅਜਮੇਰ ਸਿੰਘ ਔਲਖ ਨੇ ‘ਅੰਨ੍ਹੇ ਨਿਸ਼ਾਨਚੀ’ ਵਿਚ ਅਜਿਹੀਆਂ ਨਾਟ-ਜੁਗਤਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਹੈ ਜੋ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਇਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਦੁਖਾਂਤ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਸਗੋਂ ਮਨੁੱਖੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਪੱਖਾਂ ‘ਤੇ ਵੀ ਕਰਾਰੀ ਚੋਟ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਖੜਕ ਸਿੰਘ
ਅਜਮੇਰ ਸਿੰਘ ਔਲਖ ਦੇ ਇਕਾਂਗੀ ‘ਅੰਨ੍ਹੇ ਨਿਸ਼ਾਨਚੀ’ ਵਿੱਚ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਪਾਤਰ ਹੈ ਜੋ ਦੇਸ਼-ਵੰਡ ਦੇ ਸਮੇਂ ਫ਼ਿਰਕੂ ਜਨੂੰਨ ਵਿੱਚ ਅੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਰੋਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸਦੇ ਚਰਿੱਤਰ ਦੇ ਮੁੱਖ ਪਹਿਲੂ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨ:
1. ਫ਼ਿਰਕਾਪ੍ਰਸਤ ਅਤੇ ਨਿਰਦਈ ਸੋਚ
ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਇੱਕ ਕੱਟੜ ਫ਼ਿਰਕਾਪ੍ਰਸਤ ਪਾਤਰ ਹੈ ਜੋ ਧਰਮ ਦੇ ਨਾਂ ‘ਤੇ ਨਫ਼ਰਤ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਹ ਭਾਰਤ ਦੀ ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੇ ਧਰਮ-ਅਸਥਾਨਾਂ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਬੰਦੂਕ ਫੜ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਤਲੇਆਮ ਨੂੰ ਸਹੀ ਠਹਿਰਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ‘ਗੁਰੂ ਦੇ ਸਿੰਘ’ ਆਖਦਾ ਹੈ ਜੋ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬੱਚਿਆਂ, ਬੁੱਢਿਆਂ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਕਤਲੇਆਮ ਕਰਦੇ ਹਨ।
2. ਬਦਲੇਖੋਰ ਬਿਰਤੀ
ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਬਦਲੇ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਇੰਨੀ ਪ੍ਰਬਲ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਮਨੁੱਖੀ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਸਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਕੁੜੀਆਂ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਬਦਲੇ ਵਜੋਂ ਮੁਸਲਮਾਨ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਵੇਸਵਾ ਬਣਾ ਕੇ ਕੋਠਿਆਂ ‘ਤੇ ਬਿਠਾਉਣ ਦੀ ਨਫ਼ਰਤ ਭਰੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ।
3. ਚਰਿੱਤਰਹੀਣਤਾ ਅਤੇ ਇਨਸਾਨੀਅਤ ਦੀ ਘਾਟ
ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਇੱਕ ਚਰਿੱਤਰਹੀਣ ਪਾਤਰ ਵਜੋਂ ਉੱਭਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਇੱਕ ਪਾਗਲ ਮੁਟਿਆਰ ਨੂੰ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸਮਝ ਕੇ ਫੱਟੇ ਚੱਕ ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਲੁੱਟਣ ਲਈ ਸੌਂਪ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਇਨਸਾਨੀਅਤਹੀਣਤਾ ਉਦੋਂ ਸਿਖਰ ‘ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਉਹ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਸਿੱਖਣ ਦੇ ਬਹਾਨੇ ਇੱਕ ਮਾਸੂਮ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਕਿੱਕਰ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਹੇਤ ਰਾਮ ਨੂੰ ਗੋਲੀ ਮਾਰਨ ਲਈ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ।
4. ਗਿਆਨੀ ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਟਕਰਾਅ ਅਤੇ ਕਤਲ
ਉਹ ਗਿਆਨੀ ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਵਰਗੇ ਇਨਸਾਨੀਅਤ ਦੇ ਹਮਦਰਦ ਨੂੰ ਬਿਲਕੁਲ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਜਦੋਂ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਉਸਨੂੰ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਅਸਲੀ ਅਰਥ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੇ ਪਿਆਰ ਬਾਰੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਉਸਨੂੰ ‘ਨਾਸਤਕ ਕੁੱਤਾ’ ਕਹਿ ਕੇ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਮੰਨਦਾ ਹੈ।
5. ਵਿਅੰਗਾਤਮਕ ਪਾਤਰ
ਸਰੋਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਇੱਕ ਵਿਅੰਗਾਤਮਕ ਪਾਤਰ ਹੈ। ਇਕਾਂਗੀਕਾਰ ਨੇ ਉਸ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਵੱਡੀ ਗਲਤੀ ਰਾਹੀਂ ਉਸ ‘ਤੇ ਕਰਾਰੀ ਚੋਟ ਕੀਤੀ ਹੈ—ਉਹ ਜਿਸ ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸਮਝ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਪੱਤ ਲੁਟਾਉਣ ਦਾ ਗੁਨਾਹ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਧਰਮ ਦੀ ਧੀ (ਸਿੱਖਣੀ) ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ ਜੋ ਅੰਦਰ ਰਹਿਰਾਸ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰ ਰਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਸਿੱਟਾ: ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪਾਤਰ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਫ਼ਿਰਕੂ ਜ਼ਹਿਰ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਅੰਨ੍ਹਾ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਹ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਘਾਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਅਣਜਾਣੇ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਹੀ ਧਰਮ ਅਤੇ ਅਣਖ ਨੂੰ ਵੀ ਢਾਹ ਲਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਫੱਟੇ ਚੱਕ: ਪਾਤਰ-ਚਿਤਰਨ
ਅਜਮੇਰ ਸਿੰਘ ਔਲਖ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੇ ਇਕਾਂਗੀ ‘ਅੰਨ੍ਹੇ ਨਿਸ਼ਾਨਚੀ’ ਵਿੱਚ ਫੱਟੇ ਚੱਕ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਤੇ ਵਿਅੰਗਾਤਮਕ ਪਾਤਰ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਚਰਿੱਤਰ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਹਿਲੂਆਂ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰਪੂਰਵਕ ਵੇਰਵਾ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ:
1. ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਪਿਛੋਕੜ
ਫੱਟੇ ਚੱਕ ਪਿੰਡ ਦਾ ਇੱਕ ਸਧਾਰਨ ਜੱਟ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਆਰਥਿਕ ਹਾਲਤ ਬਹੁਤ ਮਾੜੀ ਹੈ।
- ਉਸ ਕੋਲ ਜੋ ਥੋੜ੍ਹੀ-ਬਹੁਤ ਜ਼ਮੀਨ ਸੀ, ਉਹ ਵੀ ਉਸਨੇ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਕੋਲ ਗਹਿਣੇ ਰੱਖੀ ਹੋਈ ਹੈ।
- ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਹੇਤ ਰਾਮ ਦੇ ਵਡੇਰਿਆਂ ਤੋਂ ਪੈਸੇ ਉਧਾਰ ਲਏ ਸਨ, ਜੋ ਉਹ ਮਰਦੇ ਦਮ ਤੱਕ ਮੋੜ ਨਹੀਂ ਸਕਿਆ ਸੀ।
- ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਆਰਥਿਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਦੱਬਿਆ ਹੋਇਆ ਪਾਤਰ ਹੈ।
2. ਫ਼ਿਰਕੂ ਅਤੇ ਨਿਰਦਈ ਸੁਭਾਅ
ਇਕਾਂਗੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਫੱਟੇ ਚੱਕ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਨਿਰਦਈ ਅਤੇ ਫ਼ਿਰਕੂ ਬੰਦੇ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
- ਉਹ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਨੱਥੂ ਰਾਮ ਕੋਲ ਬੜੀ ਸ਼ੇਖੀ ਮਾਰਦਾ ਹੋਇਆ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਨੇ ਰਸੂਲਪੁਰ ਦੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦਾ ਕਤਲੇਆਮ ਕੀਤਾ ਹੈ।
- ਉਹ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੀ ਦੁਰਗਤ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਤਲਾਂ ਬਾਰੇ ਸੁਣ ਕੇ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
3. ‘ਛੜਾ’ ਅਤੇ ਹਵਸ ਦਾ ਮਾਰਿਆ
ਫੱਟੇ ਚੱਕ ਦੇ ਇਸ ਫ਼ਿਰਕੂ ਜਨੂੰਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਦਾ ਅਸਲੀ ਕਾਰਨ ਕੋਈ ਦੇਸ਼-ਭਗਤੀ ਜਾਂ ਧਰਮ-ਪ੍ਰੇਮ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸਦੀ ਨਿੱਜੀ ਹਵਸ ਹੈ।
- ਉਹ ਪਿਛਲੇ ਪੰਜਾਂ-ਤੀਹਾਂ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ‘ਛੜਾ’ (ਕੁਆਰਾ) ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਔਰਤ ਦੀ ਛੋਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ।
- ਉਹ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਰੀਆਂ ਮੁਸਲਮਾਨ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਵੇਸਵਾ ਨਾ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਵਰਗੇ ‘ਮਾਤੜਾਂ’ ਦਾ ਵੀ ਖਿਆਲ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ।
- ਉਹ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੰਗਿਆਂ ਦੌਰਾਨ ਉਸਨੂੰ ਕੋਈ ਮੁਸਲਮਾਨ ਔਰਤ ਮਿਲ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਆਪਣਾ ‘ਜੂਨ ਸੁਧਾਰ’ ਸਕੇ ਅਤੇ ਘਰ-ਬਾਰ ਵਾਲਾ ਹੋ ਸਕੇ।
4. ਇੱਕ ਵਿਅੰਗਾਤਮਕ ਪਾਤਰ
ਨਾਟਕਕਾਰ ਨੇ ਫੱਟੇ ਚੱਕ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਿਅੰਗਾਤਮਕ ਪਾਤਰ ਵਜੋਂ ਚਿਤਰਿਆ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਂ ਹੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਅੰਗ ਹੈ।
ਇਕਾਂਗੀ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਵਿਅੰਗ ਉਦੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਉਹ ਇੱਕ ਪਾਗਲ ਮੁਟਿਆਰ ਨੂੰ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸਮਝ ਕੇ ਉਸਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਲੁੱਟਣ ਲਈ ਕੋਠੇ ਵਿੱਚ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਮੁਟਿਆਰ ਕੋਈ ਮੁਸਲਮਾਨ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸਦੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਧਰਮ ਦੀ ‘ਸਿੱਖ ਭੈਣ’ ਸੀ, ਜੋ ਅੰਦਰ ਅੱਖਾਂ ਮੀਟ ਕੇ ‘ਰਹਿਰਾਸ’ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਰਾਹੀਂ ਲੇਖਕ ਨੇ ਫ਼ਿਰਕੂ ਅੰਨ੍ਹੇਪਣ ‘ਤੇ ਕਰਾਰੀ ਚੋਟ ਕੀਤੀ ਹੈ।
5. ਪਛਤਾਵਾ ਅਤੇ ਤਬਦੀਲੀ
ਆਪਣੀ ਹੀ ਧਰਮ ਦੀ ਧੀ-ਭੈਣ ਦੀ ਪੱਤ ਲੁੱਟਣ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਣ ‘ਤੇ ਫੱਟੇ ਚੱਕ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘਬਰਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਪਾਪ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।
- ਡਾ. ਟੀ. ਆਰ. ਵਿਨੋਦ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਕਾਂਗੀ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਫੱਟੇ ਚੱਕ ਪਛਤਾਵੇ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸੜਦਾ ਹੋਇਆ ਇੰਨਾ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਦਾ ਹੁਕਮ ਮੰਨਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
- ਇਹ ਉਸਦੀ ਜ਼ਮੀਰ ਦੇ ਜਾਗਣ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ।
ਫੱਟੇ ਚੱਕ ਦਾ ਪਾਤਰ ਇਹ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਆਰਥਿਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਪਛੜੇ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਭੁੱਖੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਵਰਗੇ ਕੱਟੜਪੰਥੀ ਆਪਣੇ ਹਿੱਤਾਂ ਲਈ ਵਰਤਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਫ਼ਿਰਕੂ ਜਨੂੰਨ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਮਾਜ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਕਰ ਬੈਠਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਪਛਤਾਵਾ ਮਨੁੱਖੀ ਸੰਵੇਦਨਾ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਨੱਥੂ ਰਾਮ: ਪਾਤਰ-ਚਿਤਰਨ
ਅਜਮੇਰ ਸਿੰਘ ਔਲਖ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੇ ਇਕਾਂਗੀ ‘ਅੰਨ੍ਹੇ ਨਿਸ਼ਾਨਚੀ’ ਵਿੱਚ ਨੱਥੂ ਰਾਮ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਪਾਤਰ ਹੈ ਜੋ ਦੇਸ਼-ਵੰਡ ਦੇ ਸਮੇਂ ਫ਼ਿਰਕੂ ਜਨੂੰਨ ਵਿੱਚ ਅੰਨ੍ਹੀ ਹੋਈ ਹਿੰਦੂ ਕੱਟੜਪੰਥੀ ਸੋਚ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਰੋਤਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਚਰਿੱਤਰ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰਪੂਰਵਕ ਵੇਰਵਾ ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੇ ਸਿਰਲੇਖਾਂ ਅਧੀਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ:
1. ਕੱਟੜ ਫ਼ਿਰਕਾਪ੍ਰਸਤ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦਾ ਮੁਦਈ
ਨੱਥੂ ਰਾਮ ਇੱਕ ਕੱਟੜ ਹਿੰਦੂ ਫ਼ਿਰਕਾਪ੍ਰਸਤ ਪਾਤਰ ਹੈ।
- ਦੇਸ਼ ਦੀ ਵੰਡ ਸਮੇਂ ਉਹ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਸਖ਼ਤ ਵਿਰੋਧੀ ਹੈ ਕਿ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਇੱਕ ਇੰਚ ਧਰਤੀ ਵੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ।
- ਉਹ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਅਤੇ ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਵੱਲੋਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਮੰਗ ਮੰਨਣ ਨੂੰ ‘ਹਿੰਦੂ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦਾ ਨੱਕ ਵੱਢਣਾ’ ਕਰਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
- ਉਸ ਦੀ ਸੋਚ ਅਨੁਸਾਰ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਾਹਰੋਂ ਆਏ ‘ਧਾੜਵੀ’ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਆਰੀਆਂ ਲੋਕ ਹੀ ਇਸ ਧਰਤੀ ਦੇ ਅਸਲੀ ਵਸਨੀਕ ਹਨ।
2. ਹਿੰਸਾ ਅਤੇ ਕਤਲੇਆਮ ਦਾ ਸਮਰਥਕ
ਨੱਥੂ ਰਾਮ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਬਦਲੇ ਦੀ ਅੱਗ ਭੜਕ ਰਹੀ ਹੈ।
- ਜਦੋਂ ਉਹ ਹੇਤ ਰਾਮ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੇ ਕਤਲੇਆਮ, ਮਾਸੂਮ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਬਰਛਿਆਂ ‘ਤੇ ਟੰਗਣ ਅਤੇ ਮੁਸਲਿਮ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਨੰਗੀਆਂ ਕਰਕੇ ਜਲੂਸ ਕੱਢਣ ਵਰਗੇ ਭਿਆਨਕ ਕਾਰਿਆਂ ਬਾਰੇ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
- ਉਹ ਅਜਿਹੇ ਜ਼ਾਲਮ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ‘ਭਾਰਤ ਮਾਤਾ ਦੇ ਸੱਚੇ ਸਪੁੱਤਰ’ ਅਤੇ ‘ਦੇਸ਼-ਭਗਤ ਸੂਰਮੇ’ ਆਖਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀ ਅਖੰਡਤਾ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।
3. ਇਨਸਾਨੀਅਤ ਅਤੇ ਸੱਚੇ ਧਰਮ ਦਾ ਵਿਰੋਧੀ
ਉਹ ਗਿਆਨੀ ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਵਰਗੇ ਨੇਕ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ, ਜਿਸ ਨੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੀ ਜਾਨ ਬਚਾਈ ਸੀ, ‘ਬਗਲਾ ਭਗਤ’ ਅਤੇ ‘ਬਦਮਾਸ਼’ ਕਹਿ ਕੇ ਅਪਮਾਨਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
- ਉਹ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਦੀ ਇਨਸਾਨੀਅਤ ਭਰੀ ਪਹੁੰਚ ਨੂੰ ‘ਸਿੱਖੀ ਤੋਂ ਬੇਮੁੱਖ’ ਹੋਣਾ ਮੰਨਦਾ ਹੈ।
- ਇਕਾਂਗੀ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਉਸ ਬਾਰੇ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਨੱਥੂ ਰਾਮ ਵਰਗੇ ਲੋਕ ਹੀ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ‘ਹਿੰਦੂ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਦਾ ਹਊਆ’ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰਕੇ ਨਫ਼ਰਤ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਕਰਨਗੇ।
4. ਇੱਕ ਵਿਅੰਗਾਤਮਕ ਅਤੇ ‘ਅੰਨ੍ਹਾ’ ਪਾਤਰ
ਇਕਾਂਗੀਕਾਰ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਦੀ ਜੁੰਡੀ ਦੇ ਸਾਥੀ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜੋ ਫ਼ਿਰਕੂ ਅੰਨ੍ਹੇਪਣ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੈ।
- ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਧਰਮ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਰਾਖਾ ਸਮਝਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਦਾ ‘ਨਿਸ਼ਾਨਾ’ ਇੰਨਾ ਗਲਤ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅਣਜਾਣੇ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਹੀ ਧਰਮ ਦੀ ਕੁੜੀ ਦੀ ਬੇਪਤੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਟੋਲੇ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਦਾ ਹੈ।
- ਉਸ ਦਾ ਪਾਤਰ ਇਹ ਸਿੱਧ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਨਫ਼ਰਤ ਵਿੱਚ ਅੰਨ੍ਹਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੇ ਨਾਤੇ ਆਪਣੇ ਅਤੇ ਪਰਾਏ ਦੀ ਪਛਾਣ ਗੁਆ ਬੈਠਦਾ ਹੈ।
ਨੱਥੂ ਰਾਮ ਦਾ ਪਾਤਰ ਸਮਾਜਿਕ ਵੰਡ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਉਸ ਘਿਨਾਉਣੀ ਸੋਚ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ ਜੋ ਧਰਮ ਦੀ ਆੜ ਵਿੱਚ ਹਿੰਸਾ ਨੂੰ ਜਾਇਜ਼ ਠਹਿਰਾਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਨਸਾਨੀਅਤ ਦੇ ਮੱਥੇ ‘ਤੇ ਕਲੰਕ ਲਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਹੇਤ ਰਾਮ: ਪਾਤਰ-ਚਿਤਰਨ
ਅਜਮੇਰ ਸਿੰਘ ਔਲਖ ਦੇ ਇਕਾਂਗੀ ‘ਅੰਨ੍ਹੇ ਨਿਸ਼ਾਨਚੀ’ ਵਿੱਚ ਹੇਤ ਰਾਮ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪਾਤਰ ਹੈ, ਜੋ ਦੇਸ਼-ਵੰਡ ਸਮੇਂ ਫ਼ਿਰਕੂ ਜ਼ਹਿਰ ਫੈਲਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸਿਆਸੀ ਨੇਤਾਵਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਰੋਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਦੇ ਚਰਿੱਤਰ ਦੇ ਮੁੱਖ ਪਹਿਲੂ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨ:
1. ਸ਼ਹਿਰੀ ਫ਼ਿਰਕੂ ਨੇਤਾ
ਹੇਤ ਰਾਮ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਆਇਆ ਇੱਕ ਫ਼ਿਰਕੂ ਨੇਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਹਿੰਸਾ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਖੁਦ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਲੀਡਰ ਅਖਵਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਭੜਕਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਤਲੇਆਮ ਲਈ ਉਕਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।
2. ਪਿਛੋਕੜ ਅਤੇ ਗ਼ਰੀਬੀ
ਫੱਟੇ ਚੱਕ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਹੇਤ ਰਾਮ ਦਾ ਬਚਪਨ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਾੜੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਬੀਤਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਹੇਤ ਰਾਮ ਦੀ ਨਲੀ ਵਗਦੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਕੱਛੀ ਢਿਲਕਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ, ਪਰ ਹੁਣ ਸ਼ਹਿਰ ਜਾ ਕੇ ਉਹ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਨੇਤਾ ਬਣ ਬੈਠਾ ਹੈ।
3. ਜ਼ਾਲਮ ਅਤੇ ਨਿਰਦਈ ਸੁਭਾਅ
ਹੇਤ ਰਾਮ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਜ਼ਾਲਮ ਪਾਤਰ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਜ਼ੁਲਮਾਂ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਬੜੇ ਹੁੱਬ ਕੇ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।
- ਉਹ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਢੇਰੀਆਂ ਲਾ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਬਰਛਿਆਂ ਉੱਤੇ ਟੰਗਿਆ ਗਿਆ।
- ਉਸ ਦੀ ਨਿਰਦਈਤਾ ਦਾ ਸਿਖਰ ਉਦੋਂ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਉਹ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਸਿੱਖਣ ਦੇ ਬਹਾਨੇ ਇੱਕ ਮਾਸੂਮ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
4. ਚਰਿੱਤਰਹੀਣਤਾ
ਇਕਾਂਗੀ ਵਿੱਚ ਹੇਤ ਰਾਮ ਨੂੰ ਇੱਕ ਚਰਿੱਤਰਹੀਣ ਬੰਦੇ ਵਜੋਂ ਚਿਤਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
- ਫੱਟੇ ਚੱਕ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਹ ਵਿਆਹਿਆ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਕੋਠੇ ਟੱਪਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਘਟੀਆ ਹਰਕਤਾਂ ਕਰਦਾ ਸੀ।
- ਉਹ ਖੁਦ ਵੀ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵੇਲੇ-ਕੁਵੇਲੇ ਜਤੀ-ਸਤੀ ਵੀ ਲਛਮਣ ਰੇਖਾ ਪਾਰ ਕਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
5. ਡਰਪੋਕ ਬਿਰਤੀ
ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਹਿੰਸਾ ਲਈ ਭੜਕਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅੰਦਰੋਂ ਉਹ ਬਹੁਤ ਡਰਪੋਕ ਹੈ। ਉਹ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੇ ਗਏ ਇੱਕ ਹਵਾਈ ਫ਼ਾਇਰ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਕੇ ਹੀ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤ੍ਰਬਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
6. ਗੁੱਸੇਖ਼ੋਰ
ਜਦੋਂ ਫੱਟੇ ਚੱਕ ਉਸ ਦੇ ਬਚਪਨ ਦੀਆਂ ਗ਼ਰੀਬੀ ਭਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਜਾਂ ਉਸ ਦੀ ਚਰਿੱਤਰਹੀਣਤਾ ਬਾਰੇ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਹੇਤ ਰਾਮ ਬਹੁਤ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਫੱਟੇ ਚੱਕ ਨੂੰ ‘ਸਾਬ੍ਹ ‘ਚ ਰੱਖਿਆ ਕਰ ਗੱਲ’ ਕਹਿ ਕੇ ਆਪਣਾ ਰੋਅਬ ਜਮਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।
7. ਵਿਅੰਗਾਤਮਕ ਪਾਤਰ
ਨਾਟਕਕਾਰ ਨੇ ਹੇਤ ਰਾਮ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਿਅੰਗਮਈ ਪਾਤਰ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਧਰਮ ਦੇ ਨਾਂ ‘ਤੇ ਗਲਤ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਲਾਉਣ ਵਾਲੀ ਉਸੇ ‘ਅੰਨ੍ਹੇ ਨਿਸ਼ਾਨਚੀਆਂ’ ਦੀ ਜੁੰਡੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਅਣਜਾਣੇ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਹੀ ਧਰਮ ਦੀ ਕੁੜੀ ਦੀ ਬੇਪਤੀ ਕੀਤੀ।
ਹੇਤ ਰਾਮ ਦਾ ਪਾਤਰ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਖ਼ੁਦਗਰਜ਼ ਨੇਤਾ ਧਰਮ ਦੀ ਆੜ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸਿਆਸਤ ਚਮਕਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਨਸਾਨੀਅਤ ਦਾ ਕਤਲ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਦਾ ‘ਅੰਨ੍ਹਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ’ ਮਾਸੂਮਾਂ ਦੀ ਜਾਨ ਲੈਣ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਹੈ।
ਬਾਬਾ ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ (ਗਿਆਨੀ ਜੀ): ਪਾਤਰ-ਚਿਤਰਨ
ਅਜਮੇਰ ਸਿੰਘ ਔਲਖ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੇ ਇਕਾਂਗੀ ‘ਅੰਨ੍ਹੇ ਨਿਸ਼ਾਨਚੀ’ ਵਿੱਚ ਬਾਬਾ ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ (ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ) ਇੱਕ ਅਤਿ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਪਾਤਰ ਹਨ। ਉਹ ਇਕਾਂਗੀ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਤਾਵਾਦੀ ਮੋੜ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਰਿੱਤਰ ਦੇ ਮੁੱਖ ਪਹਿਲੂ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨ:
1. ਸੱਚਾ ਸਿੱਖ ਅਤੇ ਇਨਸਾਨੀਅਤ ਦਾ ਪਹਿਰੇਦਾਰ
ਬਾਬਾ ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਸਿਰਫ਼ ਸਿੱਖੀ ਬਾਣਾ ਪਹਿਨ ਕੇ ਸਿੱਖ ਹੋਣ ਦਾ ਪਾਖੰਡ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਸਗੋਂ ਉਹ ਅੰਦਰੋਂ ਸੱਚੇ ਸਿੱਖ ਹਨ।
- ਜਦੋਂ ਦੇਸ਼-ਵੰਡ ਸਮੇਂ ਫ਼ਿਰਕੂ ਹਨੇਰੀ ਝੱਲੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਨੂੰ ਮਰਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਸਹੀ-ਸਲਾਮਤ ਕੈਂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ।
- ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਸੱਚੀ ਸਿੱਖੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਹੈ।
2. ਨਿਡਰ ਅਤੇ ਖ਼ਰੀਆਂ-ਖ਼ਰੀਆਂ ਸੁਣਾਉਣ ਵਾਲਾ
ਉਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਨਿਡਰ ਅਤੇ ਬੇਖ਼ੌਫ਼ ਇਨਸਾਨ ਹਨ। ਉਹ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਨੱਥੂ ਰਾਮ ਵਰਗੇ ਕੱਟੜਪੰਥੀਆਂ ਸਾਹਮਣੇ ਮੌਤ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਪਿੱਛੇ ਨਹੀਂ ਹਟਦੇ।
ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਅੰਨ੍ਹੇ ਸ਼ਿਕਾਰੀ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਗ਼ਲਤ ਲੱਗਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਮਾਸੂਮਾਂ ਦਾ ਕਤਲ ਕਰਕੇ ਸਿੱਖੀ ਨੂੰ ਬਦਨਾਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।
3. ਮਨੁੱਖਤਾਵਾਦੀ ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ
ਬਾਬਾ ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ ਧਰਮ ਦਾ ਅਸਲ ਅਰਥ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਮੁਹੱਬਤ ਦੀ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਪਰੋਣਾ ਹੈ।
- ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਮਨੁੱਖ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਨਸਾਨ ਹੈ, ਫਿਰ ਹਿੰਦੂ, ਸਿੱਖ ਜਾਂ ਮੁਸਲਮਾਨ।
- ਉਹ ਫ਼ਿਰਕੂ ਜਨੂੰਨੀਆਂ ਨੂੰ ‘ਬੌਣੀਆਂ ਸੋਚਾਂ ਵਾਲੇ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧਰਮ ਦੇ ਮੱਥੇ ਉੱਪਰ ਕਲੰਕ ਕਰਾਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
4. ਸਿਆਸੀ ਸੂਝ-ਬੂਝ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ
ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਗੂੜ੍ਹੀ ਸਿਆਸੀ ਸੂਝ-ਬੂਝ ਹੈ।
- ਉਹ ਨੱਥੂ ਰਾਮ ਨੂੰ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੋ ਨਫ਼ਰਤ ਅੱਜ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਫੈਲਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਕੱਲ੍ਹ ਨੂੰ ਉਹੀ ਨਫ਼ਰਤ ਹਿੰਦੂਆਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਲੜਾਏਗੀ।
- ਉਹ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਨੱਥੂ ਰਾਮ ਵਰਗੇ ਲੋਕ ‘ਹਿੰਦੂ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਦਾ ਹਊਆ’ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰਨਗੇ ਅਤੇ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਵਰਗੇ ਲੋਕ ਵੱਖਰੇ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਨਗੇ।
5. ਸ਼ਹਾਦਤ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਜਿੱਤ
ਇਕਾਂਗੀ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਇੱਕ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬੱਚੇ ਦੀ ਜਾਨ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਉਸ ਦੇ ਅੱਗੇ ਹੋ ਕੇ ਖੜ੍ਹ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
- ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗੁਰੂ ਦਾ ਸਿੱਖ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਮਾਸੂਮੀਅਤ ਦਾ ਕਤਲ ਹੁੰਦਾ ਨਹੀਂ ਦੇਖ ਸਕਦਾ।
- ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਨਾਸਤਕ ਕੁੱਤਾ’ ਕਹਿ ਕੇ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਬਾਬਾ ਜੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਲਈ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪਾ ਕੇ ਨੈਤਿਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਜਿੱਤ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਬਾਬਾ ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪਾਤਰ ਉਸ ਸੱਚੀ ਧਾਰਮਿਕਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ ਜੋ ਨਫ਼ਰਤ ਦੀ ਥਾਂ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਵੰਡ ਦੀ ਥਾਂ ਏਕਤਾ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਇਕਾਂਗੀ ਵਿੱਚ ਹਨੇਰੇ ਦੌਰ ਦਰਮਿਆਨ ਇਨਸਾਨੀਅਤ ਦੀ ਇੱਕ ਰੌਸ਼ਨ ਸ਼ਮ੍ਹਾ ਵਾਂਗ ਪੇਸ਼ ਹੋਏ ਹਨ।
ਇੱਥੇ ਅਜਮੇਰ ਸਿੰਘ ਔਲਖ ਦੇ ਇਕਾਂਗੀ ‘ਅੰਨ੍ਹੇ ਨਿਸ਼ਾਨਚੀ’ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੁਖਦਾਈ ਅਤੇ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਪਾਤਰ ਪਾਗਲ ਮੁਟਿਆਰ ਦਾ ਵਿਵਸਥਿਤ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਮਾਰਕਡਾਊਨ (Markdown) ਰੂਪ ਪੇਸ਼ ਹੈ। ਤੁਹਾਡੇ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਮੂਲ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਬਦਲੇ ਇਸ ਨੂੰ ਕਲਾਤਮਕ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ:
ਪਾਗਲ ਮੁਟਿਆਰ: ਪਾਤਰ-ਚਿਤਰਨ
ਅਜਮੇਰ ਸਿੰਘ ਔਲਖ ਦੇ ਇਕਾਂਗੀ ‘ਅੰਨ੍ਹੇ ਨਿਸ਼ਾਨਚੀ’ ਵਿੱਚ ਪਾਗਲ ਮੁਟਿਆਰ ਦਾ ਪਾਤਰ 1947 ਦੀ ਦੇਸ਼-ਵੰਡ ਦੌਰਾਨ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਹੋਈ ਦਰਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਤ੍ਰਾਸਦੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਸਰੋਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਦੇ ਚਰਿੱਤਰ ਦੇ ਮੁੱਖ ਵੇਰਵੇ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਹਨ:
1. ਦੇਸ਼-ਵੰਡ ਦੀ ਤ੍ਰਾਸਦੀ ਦੀ ਸ਼ਿਕਾਰ
ਇਹ ਮੁਟਿਆਰ ਲਗਭਗ 25 ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਫ਼ਿਰਕੂ ਦੰਗਿਆਂ ਕਾਰਨ ਆਪਣਾ ਮਾਨਸਿਕ ਸੰਤੁਲਨ ਗੁਆ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਉਹ ਬਹੁਤ ਡਰੀ ਹੋਈ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਮੰਚ ‘ਤੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ।
2. ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦਾ ਗ਼ਮ
ਉਸ ਦੇ ਪਾਗਲਪਨ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ‘ਭੋਲੂ’ ਦਾ ਕਤਲ ਹੈ। ਉਹ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਮਾਸੂਮ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਨੇਜ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਬੋਚ-ਬੋਚ ਕੇ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸੇ ਸਦਮੇ ਕਾਰਨ ਉਹ ਹਰ ਬੱਚੇ ਵਿੱਚੋਂ ਆਪਣੇ ‘ਭੋਲੂ’ ਨੂੰ ਲੱਭਦੀ ਹੈ।
3. ਧਾਰਮਿਕ ਪਛਾਣ ਦਾ ਭੁਲੇਖਾ
ਜਦੋਂ ਉਹ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਡਰ ਦੇ ਮਾਰੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ‘ਮੁਸਲੀ’ (ਮੁਸਲਮਾਨ) ਦੱਸਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨੀ ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਬਿਸ਼ਨਪੁਰੀਏ ਦੀ ਧੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ।
4. ਇੱਜ਼ਤ ਦੀ ਬੇਪਤੀ
ਫੱਟੇ ਚੱਕ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸਮਝ ਕੇ ਆਪਣੀ ਹਵਸ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕੋਠੇ ਵਿੱਚ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਫੱਟੇ ਚੱਕ ਨੂੰ ‘ਵੀਰ’ ਕਹਿ ਕੇ ਪੁਕਾਰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਪੱਤ ਲੁੱਟ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਫੱਟੇ ਚੱਕ ਨੂੰ ਪਛਤਾਵਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਮੁਟਿਆਰ ਅੰਦਰ ਅੱਖਾਂ ਮੀਟ ਕੇ ‘ਰਹਿਰਾਸ’ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ।
5. ਮਾਨਸਿਕ ਦਵੰਦ
ਟਰਾਮਾ (Trauma) ਕਾਰਨ ਉਹ ਕਦੀ ‘ਅੱਲਾ-ਹੂ-ਅਕਬਰ’ ਦੇ ਨਾਅਰੇ ਮਾਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਦੀ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ‘ਰਾਕਸ਼’ ਅਤੇ ‘ਕੁੱਤੇ’ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਲਈ ਧਰਮ ਦੇ ਨਾਂ ‘ਤੇ ਲੜਨ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਜ਼ਾਲਮ ਬਣ ਚੁੱਕੇ ਹਨ।
6. ਦੁਖਾਂਤਕ ਅੰਤ
ਜਦੋਂ ਗਿਆਨੀ ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਇੱਕ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਬਚਾ ਕੇ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ‘ਭੋਲੂ’ ਸਮਝ ਕੇ ਪਿਆਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਲੋਕ ਉਸ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਰ ਦੇਣਗੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਨੱਥੂ ਰਾਮ ਤੋਂ ਛੁਰਾ ਖੋਹ ਕੇ ਖ਼ੁਦਕੁਸ਼ੀ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।
ਇਹ ਪਾਤਰ ਉਸ ਟੁੱਟੇ ਹੋਏ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 1947 ਦੇ ਖ਼ੂਨੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਉਹ ਟੁਕੜੇ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਨਸਾਨੀਅਤ ਨੂੰ ਲੀਰੋ-ਲੀਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।
ਇੱਥੇ ਅਜਮੇਰ ਸਿੰਘ ਔਲਖ ਦੇ ਇਕਾਂਗੀ ‘ਅੰਨ੍ਹੇ ਨਿਸ਼ਾਨਚੀ’ ਦੇ ਦੋ ਸਭ ਤੋਂ ਮਾਸੂਮ ਅਤੇ ਪੀੜਤ ਪਾਤਰਾਂ—‘ਬੱਚਾ’ ਅਤੇ ‘ਬੁੱਢੀ ਮਾਈ’—ਦਾ ਵਿਵਸਥਿਤ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੁੰਦਰ ਮਾਰਕਡਾਊਨ (Markdown) ਰੂਪ ਪੇਸ਼ ਹੈ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਮੂਲ ਪਾਠ ਦੇ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਿਆ ਹੈ:
ਬੱਚਾ ਅਤੇ ਬੁੱਢੀ ਮਾਈ: ਪਾਤਰ-ਚਿਤਰਨ
ਅਜਮੇਰ ਸਿੰਘ ਔਲਖ ਦੇ ਇਕਾਂਗੀ ‘ਅੰਨ੍ਹੇ ਨਿਸ਼ਾਨਚੀ’ ਵਿੱਚ ‘ਬੱਚਾ’ ਅਤੇ ‘ਬੁੱਢੀ ਮਾਈ’ ਉਹ ਪਾਤਰ ਹਨ ਜੋ 1947 ਦੀ ਦੇਸ਼-ਵੰਡ ਦੌਰਾਨ ਹੋਈ ਮਾਨਸਿਕ ਅਤੇ ਸਰੀਰਕ ਦਰਿੰਦਗੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਦੁਖਾਂਤ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਾਤਰਾਂ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰਪੂਰਵਕ ਵੇਰਵਾ ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ:
1. ਬੁੱਢੀ ਮਾਈ (The Old Woman)
ਬੁੱਢੀ ਮਾਈ ਦਾ ਪਾਤਰ ਇਸ ਇਕਾਂਗੀ ਵਿੱਚ ਮਾਨਸਿਕ ਸਦਮੇ ਅਤੇ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ।
- ਸਦਮੇ ਦੀ ਸ਼ਿਕਾਰ: ਜਦੋਂ ਫੱਟੇ ਚੱਕ ਅਤੇ ਹੇਤ ਰਾਮ ਉਸਨੂੰ ਮੰਚ ‘ਤੇ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਇੱਕ ‘ਬੁੱਤ’ ਵਾਂਗ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਬਿਲਕੁਲ ਗੁੰਮ-ਸੁੰਮ ਅਤੇ ਸਥਿਰ ਹੈ।
- ਭਿਆਨਕ ਪਿਛੋਕੜ: ਬਾਬਾ ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਉਸ ਦੀ ਹਾਲਤ ਬਾਰੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਇਸ ਲਈ ‘ਸੈਲ-ਪੱਥਰ’ (ਪੱਥਰ ਵਰਗੀ) ਹੋ ਗਈ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਧਰਮ ਦੇ ਅਖੌਤੀ ਰਾਖਿਆਂ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਜਿਉਂਦਾ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।
- ਰੱਬ ਨਾਲ ਰੋਸਾ: ਬਾਬਾ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਰੱਬ ਨਾਲ ਰੁੱਸ ਗਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਸਨੇ ਬੋਲਣਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
- ਮਨੁੱਖਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ: ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸੀ, ਪਰ ਦੁੱਖ ਦੀ ਘੜੀ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਇਨਸਾਨ ਹੈ।
- ਅੰਤਿਮ ਬੋਲ: ਇਕਾਂਗੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਹੇਤ ਰਾਮ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਅਚਾਨਕ ਹੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿਅੰਗਾਤਮਕ ਵਾਕ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ: “ਬਸ ਐਨੀ ਗੱਲ ਸੀ। ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਕਹਾਣੀ ਖ਼ਤਮ।”। ਇਹ ਬੋਲ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਸ ਲਈ ਹੁਣ ਮੌਤ ਇੱਕ ਸਧਾਰਨ ਗੱਲ ਬਣ ਚੁੱਕੀ ਹੈ।
2. ਬੱਚਾ (The Child)
ਬੱਚੇ ਦਾ ਪਾਤਰ ਇਸ ਇਕਾਂਗੀ ਵਿੱਚ ਮਾਸੂਮੀਅਤ ਅਤੇ ਨਿਰਦਈਤਾ ਦੇ ਟਕਰਾਅ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।
- ਡਰਿਆ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਬੇਸਹਾਰਾ: ਉਹ ਬਹੁਤ ਡਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਮੰਚ ‘ਤੇ ਆਉਂਦਿਆਂ ਹੀ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਬਾਬਾ ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਚਿੰਬੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
- ਮਾਸੂਮ ਇੱਛਾ: ਉਹ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਇੰਨਾ ਮਜਬੂਰ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਨੂੰ ਨਾ ਮਾਰਿਆ ਜਾਵੇ, ਉਹ ‘ਹਿੰਦੂ ਬਣ ਜਾਵੇਗਾ’। ਇਹ ਵਾਕ ਧਰਮ ਦੇ ਨਾਂ ‘ਤੇ ਹੋ ਰਹੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ‘ਤੇ ਕਰਾਰੀ ਚੋਟ ਹੈ।
- ਅੰਨ੍ਹੇ ਨਿਸ਼ਾਨਚੀਆਂ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ: ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਉਸ ਮਾਸੂਮ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਕਿੱਕਰ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਬੱਚਾ ਇੱਕ ‘ਸਨਾਟਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਚੀਕ’ ਮਾਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੇਤ ਰਾਮ ਆਪਣਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਸਿੱਖਣ ਲਈ ਉਸ ਮਾਸੂਮ ਨੂੰ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
- ਇਨਸਾਨੀਅਤ ਦਾ ਘਾਣ: ਬੱਚੇ ਦੀ ਮੌਤ ਇਹ ਸਿੱਧ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਫ਼ਿਰਕੂ ਜਨੂੰਨ ਵਿੱਚ ਅੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ (ਅੰਨ੍ਹੇ ਨਿਸ਼ਾਨਚੀਆਂ) ਲਈ ਮਾਸੂਮ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਜਾਨ ਦੀ ਕੋਈ ਕੀਮਤ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਪਾਤਰ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਧਰਮ ਦੇ ਨਾਂ ‘ਤੇ ਚੱਲੀ ਹਨੇਰੀ ਨੇ ਬੁੱਢਿਆਂ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੰਸਾਰ ਖੋਹ ਲਿਆ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਭਵਿੱਖ।
ਇੱਕ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਅਲੰਕਾਰ ਵਜੋਂ, ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਪਾਤਰ ਉਸ ਉਜੜੇ ਹੋਏ ਬਾਗ ਦੇ ਉਹ ਫੁੱਲ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫ਼ਿਰਕੂ ਨਫ਼ਰਤ ਦੀ ਪਤਝੜ ਨੇ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ; ਬੁੱਢੀ ਮਾਈ ਸੁੱਕੀ ਟਹਿਣੀ ਵਾਂਗ ਬੇਜਾਨ ਹੈ ਅਤੇ ਬੱਚਾ ਉਹ ਕਲੀ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਖਿੜਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਮਸਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
ਗੂੰਗਾ ਮੁੰਡਾ: ਪਾਤਰ-ਚਿਤਰਨ
ਅਜਮੇਰ ਸਿੰਘ ਔਲਖ ਦੇ ਇਕਾਂਗੀ ‘ਅੰਨ੍ਹੇ ਨਿਸ਼ਾਨਚੀ’ ਵਿੱਚ ‘ਗੂੰਗਾ ਮੁੰਡਾ’ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਕ ਪਾਤਰ ਹੈ, ਜੋ ਦੇਸ਼-ਵੰਡ ਸਮੇਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਪਛਾਣ ਦੀ ਉਲਝਣ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਰੋਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਦੇ ਚਰਿੱਤਰ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰਪੂਰਵਕ ਵੇਰਵਾ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ:
1. ਪਾਤਰ ਦੀ ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਉਮਰ
ਇਹ ਪਾਤਰ ਇੱਕ ਵੀਹਾਂ ਕੁ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਨੌਜਵਾਨ ਹੈ, ਜੋ ਬੋਲ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਉਹ ਅਚਾਨਕ ਉਸ ਸਮੇਂ ਮੰਚ ‘ਤੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਗਿਆਨੀ ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਵਿਚਕਾਰ ਬਹਿਸ ਹੋ ਰਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
2. ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ
ਉਹ ਆਪਣੀ ਇਸ਼ਾਰਿਆਂ ਵਾਲੀ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨੀ ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਇਹ ਪੁੱਛਦਾ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਕਮਾਦ ਵਿੱਚ ਛੱਡ ਕੇ ਆਪ ਬਾਹਰ ਕਿਉਂ ਖੜ੍ਹੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਉਸ ਵਰਗੇ ਕਈ ਮਾਸੂਮਾਂ ਦੀ ਜਾਨ ਬਚਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ।
3. ਡਰ ਅਤੇ ਬੇਵਸੀ
ਉਹ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਨੱਥੂ ਰਾਮ ਵਰਗੇ ਫ਼ਿਰਕੂ ਜਨੂੰਨੀਆਂ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਡਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅੱਗੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਬਚਾਉਣ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ।
4. ਵਿਲੱਖਣ ਪਿਛੋਕੜ
ਜਦੋਂ ਕੱਟੜਪੰਥੀ ਨੱਥੂ ਰਾਮ ਉਸ ਦੇ ਧਰਮ ਬਾਰੇ ਸਵਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਗਿਆਨੀ ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਉਸ ਦੀ ਅਸਲੀਅਤ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਨੌਜਵਾਨ ਅਤੇ ਮੁਸਲਿਮ ਮੁਟਿਆਰ ਦੇ ਪਿਆਰ-ਵਿਆਹ ਵਿੱਚੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਔਲਾਦ ਹੈ।
5. ਧਰਮ ਦਾ ਸਵਾਲ
ਇਹ ਪਾਤਰ ਇਸ ਇਕਾਂਗੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਸਵਾਲੀਆ ਨਿਸ਼ਾਨ ਬਣ ਕੇ ਉੱਭਰਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਹ ਮੁੰਡਾ ਇਹ ਪੁੱਛ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ “ਉਸ ਦਾ ਆਪਣਾ ਧਰਮ ਕੀ ਹੈ?”। ਉਹ ਦੋਵਾਂ ਧਰਮਾਂ ਦਾ ਸਾਂਝਾ ਅੰਸ਼ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਫ਼ਿਰਕੂ ਸਿਆਸਤ ਲਈ ਇੱਕ ਬੁਝਾਰਤ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
6. ਵਿਦਰੋਹੀ ਅੰਦਾਜ਼
ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਫ਼ਿਰਕੂ ਜਨੂੰਨੀਆਂ ਨੂੰ ਅੰਗੂਠਾ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਉੱਥੋਂ ਦੌੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਇਹ ਇਸ਼ਾਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਤੁੱਛ ਅਤੇ ਅੰਨ੍ਹੀ ਸੋਚ ਨੂੰ ਮੂੰਹ ਤੋੜਵਾਂ ਜਵਾਬ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਗੂੰਗਾ ਮੁੰਡਾ ਉਸ ਇਨਸਾਨੀਅਤ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ ਜੋ ਧਰਮਾਂ ਦੀਆਂ ਵੰਡੀਆਂ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਗੂੰਗਾਪਨ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਬੇਵਸੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਪਿਆਰ ਵਿੱਚੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਔਲਾਦ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ ਅਤੇ ਧਰਮ ਲਈ ਹਿੰਸਕ ਭੀੜ ਅੱਗੇ ਜਵਾਬਦੇਹ ਹੋਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
